Słowniczek keczua ajmara i hiszpański
Język keczua (kiczua), termin odnoszący się zwłaszcza do tych dialektów z keczuańskiej rodziny językowej, które służyły jako środek komunikacji międzyetnicznej i ponadregionalnej — keczua cuzkeńskiego i bliskiego mu keczua kupców z wybrzeża. W XVI wieku jako keczua bywał niekiedy określany także język ajmara, należący do rodziny aru. Obecnie istniejące dialekty keczua można zakwalifikować do ok. sześciu różnych języków.

Indygenista – miłośnik kultury Inków

• abasca – część ubrania noszonego przez prosty lud, wykonana z szorstkiej wełny lam.
• aca tanca – żuk gnojownik
• aca – napój wyrabiany przez wybrane kapłanki dla Inki i jego krewnych – wymawiany z drugim „a” gardłowo, a wymawiane inaczej oznaczało łajno, gnój
• aca – piwo, zazwyczaj kukurydziane
• Acapac curaca – Pan wyższy od innych
• acatanca – żuk gnojnik
• acequias – krótki kanał, który po powierzchni ziemi dostarczał wodę bezpośrednio na pola uprawne
• achachilis – w języku ajmara określenie wielbiciela i wyznawcy szczytów andyjskich
• acha calla – demony, władające ziemią przed stworzeniem Słońca
• Achimo – nazwa huaki z Trujillo
• acikya – nadchodzący świt
• aclla huasi – dom wybranek, ośrodek edukacji na wyższym poziomie (dla kobiet)
• aclla – ucieleśnienie bogini Księżyca, wybranka, dziewczyna przygotowana na żonę jednego z bogów, zwłaszcza Słońca; nałożnica inki przeznaczona jako nagroda dla możnego pana bądź na ofiarę Dziewczęta wybierane na służbę bogu lub Ince, który mógł nimi dysponować w różny sposób. Paco aclla /paqu akllal– wybranka jasnowłosa. Vayrur aclla – piękna wybranka lub wybranka czerwono-czarna. Yana aclla – wybranka czarna. Yurac aclla – wybranka biała. 
• acsu – długa suknia bez rękawów założona na ramiona, noszona przez kobiety
• acullico – z charakterystyczną goryczką liści koki najbiedniejsi Indianie radzili sobie dodając niewielkie ilości cukru lub innych substancji alkalicznych – sproszkowanego wapna, popiołów ze spalonych łodyg komosy ryżowej lub wodorowęglanu sodu. W ten sposób tworzono gałkę, która trzymana w ustach rozpuszcza się, wyzwala soki zawierające kokainę i spływa ze śliną do żołądka. Potem resztki były wypluwane
• Adameva – bóg i protoplasta rodzaju ludzkiego, od biblijnych Adama i Ewy pojmowanych jako jedna postać. 
• adelantado – hiszpański tytuł i urząd osoby, której król powierzał wojskową wła­dzę na terytoriach nowo podbijanych lub granicznych. Tytuł adelantado był nadawany w średniowieczu, w państwach chrześcijańskich na Półwyspie Iberyjskim, osobom zarządzającym prowincjami granicznymi, zobowiązywał do prowadzenia walki z muzułmanami. W czasie podboju Ameryki przez Hiszpanów oznaczał dowódcę wyprawy zdobywczej. Osoba taka zarządzała wydzieloną prowincją, z prawem zakładania osiedli, powoływania sił zbrojnych i prowadzenia wojny. Funkcja gubernatora wojskowego, najważniejszy reprezentant Korony wyznaczony do eksploracji, podbicia i kolonizacji danego terenu. Adelantado podlegał bezpośrednio króla lub wicekróla. Osoba taka zarządzała terytorium zwanym adelantamiento, które z czasem przekształcano w prowincje lub królestwo.Tytuł taki otrzymał Diego de Almagro w odniesieniu do ziem leżących na południe od Cuzco. Istniał jeszcze tytuł adelantado morskiego – osoba taka miała prawo organizować flotę i wyprawy morskie.
  Funkcje te były dożywotnie i często dziedziczne. Kiedy powstały wicekrólestwa Nowej Hiszpanii i Peru instytucja adelantado zaczęła zanikać.
• adelantado – marszałek, tytuł wojskowy, nadawany zarządcom regionów pogranicznych 
• adobe – cegła z gliny suszona na słońcu, często z domieszką pociętej, górskiej trawy paja brava. Słowo adobe pochodzi z czasów egipskich, a nazwę przynieśli do Hiszpanii Maurowie.
• aehocalla – łasica 
• afiuanccana – nieduży orzeł, czarny lub ciemno­brązowy.
• ahuani – tkanie
• ahuasca – tkanina andyjska, słabszej jakości, z której tkano ubiory dla zwykłych ludzi,
• ahuilus – duchy zmarłych, chroniące uprawy i stada
• Aiapaec – Stwórca, Ten który tworzy – najwyższe bóstwo kultury Mochica, opiekun rybaków i rolników
• ajay – w amazonii ogólne określenie chorob
• aji – pikantna papryka; pieprz chilijski
• ajipa – jadalna bulwa
• akapac curaca – wielki pan 
• alaec – administrator prowincji w kulturach Chimu i Mochica
• alalay – zimno
• alameda – aleja
• alcabela – podatek od kupna i sprzedaży nałożony w roku 1592
• alcalde – burmistrz 
• alcalde barra – we współczesnym społeczeństwie andyjskim pełni funkcję równą curaca
• alco – pies. W czasach Inków była tylko jedna rasa.
• alecpong – bóstwo w kamieniu, czczone głównie przez Pacasmayan i Yunka
• algarrobo – jadłoszyn, inna nazwa guarano lub huarango, drzewo niezwykle odporne na warunki atmosferyczne, z którego pni wykonywano stropy, a obecnie kubki do yerba. Rolnicy stosowali liście jako nawóz, a strąki op długości około 30 cm jako paszę. Nasiona mięli się na mąkę lub wyrabia chichę, a z palonych napój o smaku kawy. Najczęściej spotykana są odmiany prosoapis blanca lub Prosapis nigra
• alla – wykopywanie z ziemi bulw
• allanche – prymitywny pług z drewna jednego z górskich krzewów
• allas – to co wykopano, w teologii Inkaskiej pochwa Matki Ziemi
• allastu – w mitologii żeńska postać Boga Stwórcy, ta która ma rozwartą pochwę
• allauca – prawa strona 
• allco – pies
• alli kaq kamachikuqkuna – szlachetni zarządcy
• allpa camasca – ziemia obdarzona mocą twórczą, żyzna. Określano tak również ludzkie ciało, porównując je do ruszającej się ziemi, bo po śmierci ciało obracało się w popiół.
• almud – jednostka masy
• aloja – napój alkoholowy z nasion drzewa algorrabo
• alguacil – w epoce kolonialnej funkcja szeryfa w gminie lub mieście
• alquail – wyższy urzędnik hiszpańskiej inkwizycji
• Alto Peru – Górne Peru, w okresie kolonialnym, w Wicekrólestwie Peru określano tak obszar dzisiejszej Boliwii
• altu misa – kapłan wyższej rangi w rejonie Cuzco
• ama – zakaz, słowo „nie”
• Ama Sua, Ama Llulla, Ama Quella – etos Inków, oznaczający „nie kradnij, nie kłam, nie bądź leniwy”
• amancay – lilia
• amant lub amaru – anakonda, mityczny wąż, zwykle podziemny, objawiający się w formie tęczy lub wezbranej rzeki 
• amaro – smok, wąż. 
• amaru – anakonda lub wąż boa; wezbrana rzeka w porze deszczowej; Inkaskie imię własne; mityczny zwierz podziemny powodujący trzęsienia ziemi
• amauta – inkascy bardowie i mędrcy, uczeni-filozofowie 
• anaco – krótka spódnica z sukna wełnianego, koloru jednostajnie czerwonego, niebieskiego, zielonego lub kawowego noszona przez kobiety z sierry
• anani – w wymowie wykrzyknik,
• anatuya lub anas – skunks. 
• anay sauca – dosłownie: pochwalne kpiny lub żarty; 
• anca – orzeł królewski, agaju wielka (ptak z rodzaju jastrzębiowatych)
• anchoveta – małe rybki używane jako nawóz, w Polsce zwana sardela
• andenes – tarasy, wykorzystywane pod uprawę
• angasi – niebieski
• ango – tytuł jaki wspólnie nosili władcy Caranque i Otavalo w północnym Ekwadorze
• anta guamara – dziecko w wieku od jednego do trzech miesięcy 
• Anta Puncu – imię waki. 
• anta – miedź
• antara – fletnia pana, flet ceramiczny
• anti – grupa etniczna z dżungli
• Anti Suyu – północna część Imperium Inków;
• ańus – zwane także maswa, słodkawa aromatyczna bulwa w kształcie wydłużonego stożka. Warzywo podobne kształtem do warzywa zwanego oca, ponieważ wyczuwalny był lekko gorzkawy smak, można je było jeść tylko gotowane. Według Indian wspomagało zdolności seksualne.
• apachec – ten, ta lub to, co pozwala, powoduje lub umożliwia niesienie, podtrzymywanie
• apachecpa – tego lub tej, co pozwala, powoduje lub umożliwia niesieni.
• apachi orori – (ajm.) Babka Jutrzenka. 
• apachita – stos kamieni i ofiar układany w miejscach, które znaczą granicę jurysdykcji góry opiekuna i pana okolicy lub szczyt, jeśli droga prowadzi przez szczyt. Inaczej też miejsce na granicy dwóch odcinków drogi, zazwyczaj na szczycie zbocza lub na przełęczy, gdzie podróżny zostawia małą ofiarę odmawia modlitwę i odpoczywa, złożone ofiary tworzą zwykle stos z kamieni, trawy, kulek przeżutej koki i innych drobiazgów.
• apana – pierwszy kaczan który wyrósł z łodygi kukurydzy
• aparejo – w czasach kolonialnych rodzaj siodła dla muła, na którym za pomocą sznura z byczej skóry mocowano towary
•  api – kukurydziany kisiel lub kaszka manna, papka z rozgniecionej kukurydzy lub innych ziaren, jadana jako posiłek
• apichu – batat, warzywo zwane słodkim ziemniakiem. Bulwy w kolorze czerwonym, białym, żółtym, czarnym lub śliwkowym, ale nie różnią się smakiem.
• apo curaca – pan kuraka. Kuraka wysokiej rangi. 
• Apo, appo – pan. Tytuł przysługujący władcom, rządzącym, bogom, wy­stępuje często przy imionach wysokiej rangi kuraków, ale też w imio­nach arystokracji inkaskiej. 
• apocuna – panowie, liczba mnoga od apu. 
• appo ayllon – ród szlachecki 
• appocac – wielki pan 
• appocta – stać przed wielkim panem 
• appoycachanigui – panować 
• apu cancańa – państwo
• Apu panaca lub guarmi cococ – funkcjonariusze którzy dokonywali wyboru kobiet do aclla huasi 
• Apu rimac – Pan Mówca oraz nazwa wyroczni z Collao i rzeki
• apu – pan, tytuł nadawany najwyższym, pokrytym lodowcami szczytom jako bogom i panom wielkich przestrzeni (między innymi El Salcantay, Pumasillo i La Malaga). Niegdyś tytuł andyjskich władców, a także wielkich panów zarządzających ludami i prowincjami, chyba najwyższy wśród andyjskich tytułów szlacheckich w XVI w.; tytuł nadany dla Francisco Pizarro przez andyjskich współpracowników 
• aqa – mielić
• aqca – włosy
• aqha – napój alkoholowy uzyskiwany ze fermentowanych ziaren kukurydzy, inaczej chicha
• aqua de panela – lekko przefermentowany napój z cukru nierafinowanego przegotowanego z wodą. Tą nazwą w Ekwadorze określa się też chicche
• aquilla – złoty lub srebrny kubek do ceremonialnego picia piwa kukurydzianego, zawsze wyrabiany w parach, jeden dla częstującego, drugi dla częstowanego
• aran – niezidentyfikowany krzew
• arariwa – rolnik, strażnik pól którego zadaniem była obrona pól przed złodziejami, zwierzętami i przymrozkami (np. na obszarze puny przymrozki występują na około 150 nocy rocznie). Wybierano ich co rocznie z lokalnej społeczności, spośród młodych, silnych, zdrowych, żonatych mężczyzn i przez ten rok mieszkali w chatce w pobliżu pola. Jeśli podczas jego ochrony zbiory były udane mógł wybrać sobie z pola dodatkowa grządkę na uprawę, ale jeśli zbiory były złe lokalna społeczność go wyzywała.
  Arariwa obserwował pogodę i gdy wiatr wiał za mocno biegał nago dookoła pola by zmienić kierunek wiatru, a gdy było zimno rozpalał ogniska by dym ocieplał rośliny.
  Funkcja działała jeszcze w czasach kolonialnych. W przypadki silnego deszczu i gradu modlił się w chatce do świętego Cypriana. Okadzał pole kadzidłem i suchą cebulą, kropił naftą i wodą święconą. Dodatkowo jego bronią w walce z piorunami były wyzwiska, proca i grudki ziemi skropione naftą.  
• arauco – grupa języków używanych w Chile i Argentynie, w których najważniejszymi były mapuche i ranquel. 
• arava – szubienica, wysoka skała służąca podobnemu co szubienica celowi; zapewne też nazwa własna więzienia. 
• aravay – więzienie, 
• areytos – tańce i pląsy
• arimsa – obopólne świadczenie usług: jedna strona daje pracę, a druga ziemię; obie strony dzie­lą się po równo owocami pracy i zbiorami. 
• arpay – składać krwawą ofiarę.
• arpemiento – skraplać krwią lub składać w ofierze
• arracacho – seler
• arriero – poganiacz zwierząt jucznych (mułów, lam) także osoba zajmująca się zorganizowaniem karawany
• arroba – kastylijska miara ciężkości równa 11,502 kg
• aryballo – typ ceramicznego naczynia z długą szyjką i wypukłym dnem, stawianym na piaszczystych powierzchniach lub na specjalnych kamiennych obręczach 
• aspacacoy – czynić aspacay dla siebie, w swoim inte­resie. 
• ascalla – mały ziemniak
• asi – szukać
• aspacay – składać ofiarę z żywności: ofiara połączona z ucztą. 
• astaya huayllas – określenie „Idź precz”, „won”
• ataani – dowódca 
• atahuallpa – kura, kogut, pianie kogucie, rasa sprowadzona z Europy przez Hiszpanów. Tym mianem określano także tchórza
• atatan – przekleństwo
• ataw – w rozumieniu Inków szczęście, pomyślność w prowadzeniu walk. Moc, którą każdy władca miał osobną, zanikała ona wraz ze śmiercią władcy.
• atipac – możny 
• atoc (atuq)– kolpeo, gatunek lisa, mniejszy niż Europejski
• Atun Viracochan – Wielki Wiracuchan. 
• atun – duży, wielki; występuje też w formie hatun. 
• auasca – tkanina zwyczajna, o niskiej jakości, przeznaczona na ubranie chłopskie, tkaniny takie wyrabiali wszyscy
• auca – nieprzyjaciel lub żołnierz; jeśli walczy po stronie przeciwnej, to zdrajca, wróg, buntownik; ludy przez Inków niepodbite, dzicy, ludzie czasów przedinkaskich. Tak określono by Inkę, gdyby popełnił jakąś zbrodnę (tyran, zdrajca, krzywoprzysiężca). W czasach Hiszpańskich potomkowie Inków określi tak Atahualpę. Na obszarze dzisiejszego Chile, tam gdzie żyli Araukanie tak określano „wolny lud”.
• auca camayoc huarmi – osoba z klasy hatumruna stanowiąca najlepszą siłę roboczą
• auca camayoc uarmi – mężczyźni w wieku od 25 do 50 lat, waleczni mężczyźni, którzy stawali się wojownikami, rolnikami, górnikami, stanowiąc siłę roboczą Imperium
• aucachic – kapłan spowiednik, w Cuzco zwany także ichuri,
• aucachiclicguri – kapłani, wyznawcy bóstwa 
• aucacunapac – oznacza „na wroga, na zdrajcę, na okrutnika” – słowo to wymawiano wręczając Ince siekierę champi jako atrybut władzy.
• auca pori – mężczyźni w wieku od 25 do 40 lat
• aucca – zdrajca
• aucis – w języku kechua określenie wielbiciela i wyznawcy szczytów andyjskich  
• Audiencia – Trybunał apelacyjny o szerokich uprawnie­niach administracyjnych i kontrolnych. W XVI w. na obszarze inkaskiego Peru powstały audiencje w Limie, Chacras i Quito. 
• Audiencia de Lima – Królewski Trybunał Wicekrólestwa Peru; przewodniczyli mu sędzia i prezydent 
• auqui – szlachetnie urodzony, szlachcic, pan. Tytuł klasyfikacyj­ny synów królewskich. Syn królewski i wszyscy krewni w linii męskiej, przydomek „królewicz”, nadawany młodszym synom królewskim. Ten przydomek nosili do czasu zawarcia małżeństwa, a potem nazywano ich „Inka”.W języku ayamr „ojciec”. Określenie równe z Hiszpańskim „infant”, oznacza także delfina.
• auquicona – liczba mnoga od auqui 
• auquicuna – dostojnicy, panowie, status syna królewskiego
• AusayocI – planeta Mars, zajmował się sprawami wojny i żołnierzami
• auto-da-fe – w języku Hiszpańskim tłumaczone na „akt wiary” – była to pierwsza część ceremonii na której Trybunał Inkwizycji przekazywał skazanego władzy świeckiej.  
• awi – tytuł żony szlachty Inkaskiej. W kronikach często określano tym mianem także stosy na których palono skazańców po świeckich procesach.
• awki – syn Inki, czyli królewicz, tytuł wielkich panów w XVI w., dziś tytuł wielkich szczytów jako bogów okolicznych niższy od apu. 
• awkis – starszy
• awqa – wojownik – gdy swojej armii, gdy przeciwnika to zdrajca i wróg; diabeł; niektóre plemiona dżungli.
• awqa kamayuq – wojownik, żołnierz
• awqa runa – w mitologii Inkaskiej czwarty wiek Indian – ludzie wojownicy;
• aya – trup, w odniesieniu do człowieka;
• axi – hiszpańskie określenie papryki ostrej (inne źródła mówią że oznacza to pieprz)
• Ayacucho –  Zakątek Śmierci
• ayahuasca – pnącze o silnych halucynogennych właściwościach
• aya marqa – miesiąc księżycowy poprzedzający miesiąc przesilenia grudniowego 
• aya marqay killa – listopad, miesiąc obnoszenia mumii
• ayar kachi – Zagroda Mumii, może oznaczać cmentarz
• ayar – ten, kto stał się trupem, przodek, mumia, lub dzika odmiana z rodziny komosowatych, na obszarach wysokogórskich substytut kukurydzy
• ayasmarca raymi – listopad
• Ayatapuc – kapłan powołany do komunikowania się ze zmarły­mi.
• ayllu hisquiquin – bogaty lub szlachetny pan 
• ayllu – ród, grupa zwykle 10 rodzin wywodząca się od wspólnego przodka realnego bądź mitycznego. Grupę tworzą krewni po matce i ojcu do czwartego stopnia pokrewieństwa
• ayllus custodios – dziesięć rodów sprawujących opiekę nad Cuzco i sapa inką
• ayma – melodia i pieśń śpiewana przez idących obrabiać pole władcy
• ayni – wzajemność; andyjska zasada wzajemności, symetryczna wymiana pracy za pracę, (wcześniej określane słowem minka). System używany w pracach rolnych i przy budowie domostw dla par, które tworzyły nową rodzinę, czyli nową jednostkę produkcyjną
• ayrihua – kwiecień
• ayriwa – miesiąc zbiorów kukurydzy
• ayrna – (kecz.) procesja; (ajm.) rodzaj tańca, w szczególności taniec idących obrabiać pola starszyzny wioskowej. 
• ayusca – zdradzony mąż lub dziecko chore, dlatego że karmiąca je matka lub mamka utrzymuje stosunki płciowe. Wątłe dziecko z defektami fizycznymi, odmieniec, dziecko zamienione, odrzucone na rzecz innego, nieudolne,
• azada – kameinna odkładnica do uprawy ziemi
• azequila – kanał
• azuac – lub accac – mężczyźni z wybrzeża odpowiedzialni za pro­dukcję ceremonialnych napojów.
• azufre – siarka
• Bajo Peru – Dolne Peru, w okresie kolonialnym, w Wicekrólestwie Peru określano tak obszar położony na północny zachód od jeziora Titicaca
• balseros – członkowie załogi tratwy, flisacy, ale także budowniczowie tratw z trzciny totora
• bamba – pampa 
• bandeirantes – oddziały Europejskich poszukiwaczy, którzy od końca XVI wieku trudnili się szukaniem metali szlachetnych i łapaniem niewolników. Nazwa pochodzi od słowa bandeira czyli „flaga”, ponieważ każdy oddział miał swoją własną flagę. Ponieważ ich główną siedzibą było Sao Paulo zwano ich także Paulistas.
• barbasco – krzew, z którego wytwarzano środek zatruwający ryby. Obecnie z mielonych korzeni wyrabia się środki owadobójcze i antykoncepcyjne
• barracas – zbieracze kauczuku
• barriadas – biedota mieszkająca w slamsach na przedmieściach miast wybrzeża Peru. W Wenezueli określana jako ranchos, w Chile jako callampas.
• batelon – bardzo prymitywna łódź
• bezoar (belzaor) – ciało obce, kamień, zalegające w żołądku zwierzęcia, powstające w wyniku połykania różnych materiałów nieulegających trawieniu. Hiszpanie wydobywali takie kamienie z ciał dziko żyjących leśnych zwierząt: jeleni, saren, danieli.
• bichhay camayoc – kaznodzieja. 
• bincha – przepaska na włosy dla dziewczynek
• bincha – przepaska noszona na głowie, wstążka. 
• birua – kosz
• bohordo – rodzaj trzciny, służącej wojownikom jako broń podobna do oszczepu
• bolas – dosłownie; kule; rodzaj broni – linka zakończona trzema kulkami, mająca owijać się wokół nóg konia 
• brasero -fajerki z lanego żelaza z kratą od spodu i trójkątem żelaznym do stawiania kociołków, używane w czasach kolonialnych
• brujo – czarownik, wróżbę dla pojedynczej rodziny Indiańskiej wyznaczał na podstawie kształtu i wielkości organów wewnętrznych świnek
• bulto – wykonane w złocie podobizny zmarłych władców
• burro – hiszpańskie narzędzie tortur inkwizycji, figura osła z ostrym grzbietem, na którym sadzano torturowanego, obciążając mu nogi ciężarkami.
• c – w keczua przyrostek tworzący nazwy wykonawcy czynności, jak w języku polskim wyrażenie -ciel.
• caballeros – szlachta indywidualna, która nabywa szlachectwo nie przez dziedzictwo krwi, lecz indywidualnie, drogą powinowactwa. 
• caballito – jednoosobowe tratwy gdzie do pokładu przymocowywano napompowane skóry fok
• caballitos de totora – (w tłumaczeniu „koniki z trzciny totora”) małe, najczęściej jednoosobowe łodzie zrobione ze związanej w pęk trzciny totora, na których pływa się siedząc okrakiem, kształtem przypomina gruby, wygięty ku górze kieł słonia
• cabildo – rada miasta 
• cabuya – gatunek agawy, z której włókien wyrabiano liny, sandały i ubrania
• caca cuzco – Cuzkeńczycy wujowie, czyli klasa mieszkań­ców Cuzco o statusie wujów. 
• caca – góra, skała, skaliste urwisko (jeśli wymawiamy dwie sylaby gardłowo), a jeśli wymawiane inaczej to oznacza brat matki, wuj. Chodzi o rody spo­winowacone (dawcy żon) z najwyższą arystokracją określaną jako maracop. Także każdy brat stryjeczny matki do czwartego stopnia; ojciec żony; dostarczać rzeczy, do których dostarczenia jest się zobowiązanym.
• cacac – ten, który płaci trybut. 
• cacay – trybut zbiorowy. 
• cacique – na Karaibach określenie wodza
• cacha puma – postacie ludzkie z pyskami pumy
• cacha – wysłannik, poseł, posłaniec, osobiście udający się w imieniu Inki lub curaca na negocjacje
• cachacona – posłaniec, równoznaczny z chasqui 
• cachi – w kiczua: sól; po aymara: zagroda, obszar ogrodzony i prze­znaczony do specjalnego użytku,
• cachum – owoc wielkości jednej lub dwóch złożonych pięści, o cienkiej żółtawej skórce w fioletowe pasy i plamy, słodki, lekko kwaskowy miąższ, w komorach nasiennych małe pestki. Owoc kształtem przypominający ogórka. Stosowany w gorączce i na niestrawności. Rośnie na małych krzaczkach w gronach. Znane są trzy odmiany, różniące się wielkością owoców. Najmniejszy ma kształt serca.
• cachva – rodzaj zespołowego tańca i śpiewu.
• cachua – taniec chłopów Indiańskich do muzyki smutnej, nie tańczono na trzeźwo, a pijany góral kołysał głową trzymając ręce w kabłąk zakrzywione i obracał się powoli w takt muzyki z fletu
• caci – post andyjski, pościć
• cacique – kacyk, przywódca indiańskiej społeczności
• cacir capac – wizytator ziem i ludu
• caefoer – termin oznaczający zamianę lub zapłatę 
• cahiza – jednostka masy, m.in. do ważenia zbóż
• cakwas – starsza
• calabaza – tykwa z wydrążonej, wysuszonej dyni
• calla – kołowrotek, narzędzie do przędzenia
• calla cunchuyu – tzw. Zmęczony Kamień, głaz który leży w okolicy Cuzco, pochodzi z czasów budowy twierdzy Sacsahuaman
• callanca – pomieszczenie lub dom wykonany z kamienia; obrobiony kamień
• callanos – prażnica, gliniane naczynie do prażenia kukurydzy
• callapo – tratwa, składająca się z trzech tratw połączonych ze sobą poprzeczkami
• calles – podział ludności na grypy wiekowe pod względem kondycji i sprawności fizycznej.
• callpa – siła lub moc, zarówno duszy, jak i ciała; wróżba. Słowo to oznaczało także ceremonię podczas której odczytywano przyszłość ze świeżo wyrwanego, bijącego jeszcze serca lamy.
• callparicu – ten który daje siłę, w odniesieniu do wróżbity
• callqui rumi – płyta kamienna
• calzas – ręczne radło do uprawy twardej gleby
• cama – dusza, to, co nadaje kształt, formę, istnienie i życie, dawać siłę życiową, siłę istnienia, formę; ożywiać; obowiązek, przeznaczenie
• camac – bóg, dusza, życiodawca, moc władcy. 
• camac pacha – Czasoprzestrzeń, która Tworzy i Ożywia. 
• camantira – pióra ptaków, znajdujące się poniżej dziobu na podgardlu, pióra te wręczano jako nagrodę dla młodych chłopców (17 i 18-latknich) podczas święta itanpanaca
• camantira – ptak podobny do jaskółki, czarny, na skrzydłach jasnoniebieski, o czerwonej piersi i zielonym grzbiecie. 
• camavata – ajmarska nazwa rodzaju stra­ży przybocznej. 
• camay – styczeń
• camayo – specjalista od czegoś lub odpowiedzialny za coś. 
• camayoc – niższy rangą urzędnik lub majordom; ten, który jest odpowiedzialny za posiadłości lub niektóre pola; specjalista od czegoś, rzemieślnik 
• camcha – pieczona zara, pieczone ziarno kukurydziane, prażona kukurydza
• camote – bataty, słodka odmiana ziemniaków
• campa – określenie człowieka podłego
• cana de Guayaquil – czyli „trzciny z Guayaquil”, gatunek bambusa z którego budowano tratwy
• canagua – zboże z rodziny komosowatych. 
• canazo – od pczasów kolonialnych wódka pędzona z trzciny cukrowej
• cancha – zagroda, dzielnica, teren ogrodzony murem i pełniący określoną funkcję 
• cancu (zankhu) – obrzędowe kulki (chleb) wielkości jabłka, z najczystszej mąki kukurydzianej, wypiekany przez Dziewice Słońca dla Inki, w święta i na potrzeby uroczystości jako ofiara dla bóstw
• cania – napój alkoholowy z trzciny cukrowej
• canipache – szczypczyki do wyrywania włosów z brody. 
• canipo – srebrna płytka noszona na czole, oznaka szlachectwa. 
• cantar – miara masy, pojemność amfory,
• cantarayquiz – październik
• cantut – uprawny krzew ceniony z uwagi na piękne wydłużone kwiaty w kolorze żółtym, fioletowym lub czerwonym. Z tych kwiatów wykonywano wiązanki wkładane na głowy młodzieńcom po ukończeniu egzaminu Huaracu
• capa Inca – Jedyny Inka, Inka jedyny z dwóch
• capa – jedyny z dwóch
• capac – bogaty, potężny, król lub imperator; często wystę­puje w imionach władców. Bogaty, ale nie materialne lecz duchowo. Wielkoduszny, miłosierny, łagodny, szczodry, sprawiedliwy, wspaniałomyślny, czyniący dobro.
• capac apu – Jedyny pan, władca, sędzia 
• capac ayllu – Królewski Ród
• capaccuna – wykaz władców cuzkeńskich
• capac Inca – Inka, który jest jedyny z dwóch
• capac llauto – królewska oznak władcy. 
• capac nan – królewska droga Inków 
• capacocha – ofiara z ludzi
• capac onco, capac uncu – królewska tunika. 
• capac rami – Królewskie Święto, święto starego słońca pod czas przesilenia grudniowego, także święto królów inkaskich, miesiąc księżycowy, na który przypadało przesilenie grudniowe. 
• capac raymi – grudzień
• capac runa – królewscy ludzie, poddani
• capac titu – bogaty i szczodry, król rozdawca
• capac unancha – królewski znak. 
• capac hucha – dać grzech królewski lub dać sprawę królewską. Nazwa ofiary połączonej z pielgrzymką przedsta­wicieli prowincji do Cuzco. 
• capaccocha – specjalna ofiara składana poszczególnym huaca, mogła być również ofiarą z ludzi 
• capaccuna – poczet cuzceńskich władców 
• capacpa randicac – zwani inspektorami wszystkich ziem – administratorzy ze szczególnymi uprawnieniami, któ­rych zadaniem było przeprowadzanie inspekcji oraz dbanie o porządek w poszczególnych dzielnicach państwa
• capacqiana – to, co czyni królem; woda, która kapie kryszta­łami; woda, która kapie wyzwole­niem. 
• capallu – dynia, roślina podobna do dyni lub melona, jedzona gotowana lub duszona, bo na surowo jest niejadalna.
• capay apu – jedyny pan, sędzia lub król 
• capay auqui – główny dostojnik 
• capia – miękka i ugotowana kukurydza lub smaczniejsza odmiana kukurydzy
• capullana – kobiety, które na wybrzeżu (na północy) pełniły funkcje curaca, 
• cara, care – kukurydza, w dawnym Peru uprawiano ponad 42 jej odmian. Przez Majów nazywana Mayz
• carache – parch, zaraza, na jaką w Peru w latach  1544-1545 zapadły stada lam, guanako, wikuni, lisów.
• carasso – półmisek lub duży talerz. 
• cargajo – na obszarze Amazonii, kołczan wykonany z pustego kawałka bambusa na zatrute groty (sorbetana) do dmuchawki (pucuna)
• cari chasquiy pacha – czas otrzymywania mężów. 
• carnero – chodzi o samca lamy lub lamę jako przedstawiciela gatunku lam. Może się też odnosić do innych wielbłądowatych, zwłaszcza alpaki. Tym mianem określali Hiszpanie juczne lamy, alpaki i guanako.
• Carrera de Indians – system żeglugi w konwojach, powołany w roku 1543 przez króla Karola I. W myśl tego dokumenty Hiszpańskie okręty handlowe płynące na trasie Ameryka Południowa  – Hiszpania (porty w Sewilli lub Kadyksie) miały pływać pod eskortą potężnych galeonów.
• Caruarazo – żółty śnieg, nazwa dotyczy wulkanu lodowego w Andach
• cary – kukurydza
• casabe – placki wypiekane ze startego manioku gorzkiego przez Indian z okolic Orineko i Amazonki
• cassana – w szachownicę, miejsce, gdzie są szczerby, miejsce gdzie mróz; nazwa dzielnicy i pałacu w Cuzco
• castilla urpi – europejski gołąb domowy, gołąb kastylijski, sprowadzony do Peru z Hiszpanii
• catafos – określenie tarasów uprawnych na obszarze dzisiejszej Wenezueli
• Catiquilla – była bożkiem ludu Caxamarca i Huamachuco, przechowywana jako wyrocznia w Tauca, prowincja Conchucos
• catu – targ, wymieniać na targu
• Catuilla – planeta Merkury, zajmował się kupcami, podróżnikami i posłańcami
• caui – (oca) bulwa jadalna, którą suszy się na słońcu, mogło być podawane z dodatkiem miodu lub cukru.
• caviacoc – wróżbita, który przepowiadał przyszłość pijąc specjalne wy­wary
• caxa – mróz, ten który mrozi; także kolec
• ccallac pacha – czasoprzestrzeń początków, wiek począt­kowy; miniona epoka świata. 
• ccallasana – wir powietrzny. 
• ccapaca cancaha – król lub pan, termin, który obecnie wyszedł z użycia 
• ccapaca suti – imię królewskie lub określenie potężnego władcy 
• ccapaca – bogaty apu – pan, współregent, książę 
• ccayo, cayo – rodzaj pieśni. 
• cchamani, sinti, ataani – dowódca 
• cchancca – nić
• ccoripaco ccorińncri – dowódcy Długouchych 
• ccosni – dym
• ccosnipata – na dymie, spowite dymem
• ceiba – drzewo kapokowe, tzw. puchowiec. Z tego drzewa pozyskiwano „wełnę” którą wypełniano materace
• cenca – nos, występ skalny, szczyt
• ceque – według inkaskich wierzeń, linia łącząca miejsca mocy. Umowne linie lub zygzaki, które wychodziły promieniście ze świątyni Słońca w Cuzco i na każdej z nich znajdowało się wiele huaca, nad którymi czuwali członkowie konkretnych ayllu 
• chacana – drabina, nazwa gwiazdozbioru. Etymologicznie ozna­cza coś, co służy do przegrodzenia. Stąd być może odnosi się do obiektów, w których występują skrzyżowane linie, np. krzyża. 
• chaca suyuyoc – zarządca mostów królewskich, administrował nimi
• chacha coma – drzewo używane na opał i w medycynie. 
• chachacuna – mąż, starzec. 
• chacitaclla – ręczne radło do uprawy ziemi
• chaco – gatunek mrówek
• chacra – pole uprawne, plantacja, kawał ziemi uprawnej, posiadłość ziemska coś produkująca, więc także hodowlana lub górnicza, także chata, szałas, rolnik
• chacrero – rolnik posiadający skrawek pola pod uprawę
• chacta – w czasach kolonialnych rum na bazie trzciny cukrowej i innych roślin, 17-22% alkoholu
• chacu – planowe łowy z nagonką, polować z nagonką okrążając zwierzynę, zagradzać drogę, podczas takich polowań liczono zwierzęta, zabijano tylko określoną część, a wszystkie sztuki zdrowe i przeznaczone de rozmnożenia puszczano wolno
• chahua-huarquis – lipiec
• chahuar – włókno z agawy nazywane przez Hiszpanów konopiami. Inne źródło podaje że był to gatunek konopi lub trzciny, wykorzystywany do wyrobu lin i wiszących mostów
• challa – kropić, zwłaszcza chicza w kierunku bogów gór
• challua – ryba, tym mianem Indianie określali wszystkie gatunki ryb rzecznych
• chalona – baranina
• chama, chamai – radość; zapewne rodzaj pieśni. 
• chambi – topór wojenny, maczuga bojowa i stop z jakiego ją wykonywano
• chamilco – gliniany garnek. 
• champerilla – święto czyszczenia kanałów doprowadzających wodę. Święto obchodzone przez wieśniaków andyjskich raczej w okresie kolonialnym.
• champi – stop, z którego wyrabiano oksze, czyli tak zwane żeleźce w broni drzewcowej; maczuga; ozdobne złote insygnia Inkaskiej arystokracji
• chan – wąż – w niektórych językach ludów północnego Peru
• chanca – amulet – nazwa stosowana na wyżynach; noga
• chanca zzapa – kiwać się, iść, dygotać
• chanchamaina – wśród Indian Montanii określenie żółtej febry
• chanchani – podskakiwać
• chakra kamayuq – rolnik, znawca agronomii, osoba organizująca terminy i zakresy prac rolniczych
• chakra yapuy – oranie pól; nazwa miesiąca
• chaqpa – określenie porodu, jeśli noworodek urodził się nóżkami do przodu – brano to za zły omen
• chaqui – spragniony, suchy, mieć pragnienie, schnąć (kiedy pierwsza sylaba akcentowana na podniebieniu)
• chaqui – stopa, noga, łydka, udo (wymowa z akcentem kastylijskim)
• chaquira – tak Hiszpanie określali małe, złote paciorki, wyrabiane w bardzo precyzyjny sposób przez ludy Canari, z czasów podbojów Tupaca Inki Yapaqui.
• chaqui taclla – nożny pług stosowany przez rolników z obszarów górskich. 
• chapetones – Hiszpanie „półwyspowi”, czyli ci, którzy urodzili się w Hiszpanii i posiadali tytuły szlacheckie (odkrywcy, najeźdźcy, urzędnicy administracyjni i kościelni);
• charango –  mała czterostrunowa gitara, w której pudło rezonansowe wykonywano z pancerza pancernika
• charque – suszone na słońcu, solone mięso lam, łatwe w konserwowaniu, można było przechowywać w magazynach przez długi czas.
• chasca – włócznia z frędzlami, używana przez Cańarów. Dosłownie: kędzierzawa włócznia, loki. Także planeta Wenus
• chasqui – goniec w sztafecie pocztowej, posłaniec, przekazywać, przyjmować 
• chaupi loco – stary człowiek powyżej 50 roku życia 
• chaupi yunga – żyzna ziemia, w dokumentach archiwalnych występuje jako piętro ekologiczne położone na wyżynach, pomiędzy wybrzeżem i górami.
• chaya – okrzyk zagrzewający do ataku lub do pracy. 
• chawpis – miejsce po środku
• chayna – ptaszek upierzony żółto i czarno jak szczygieł
• checan – w języku Mochica oznacza miłość
• checollo – gatunek peruwiańskiego słowika
• chhiki – zły los, zła wróżba
• chicchi – grad, gradobicie, gradobić
• chicha – sfermentowany napój z kukurydzy zawierający alkohol 
• chicha morada – napój alkoholowy uzyskiwany z fioletowej odniamy kukurydzy,
• chichi – grad
• chihuayhua – pewien gatunek kwiatów w kolorze żółtym. Z tych kwiatów wykonywano wiązanki wkładane na głowy młodzieńcom po ukończeniu egzaminu Huaracu
• chili – liczi, owoc zwany poziomką andyjską, smaczny owoc rosnący na niskich krzewach. Owoce pokryte pieprzykami mają kształt lekko owalny, podobny do serca. Do Cuzco po raz pierwszy sprowadzono w roku 1557
• chillca – krzew lub trawa, roślina o gorzkich i lepkich liściach. Po podgrzaniu w glinianym naczyniu powstawał wywar stosowano na ból stawów, zwichnięcia i obrzęki – w czasach kolonialnych stosowane przez Hiszpanów dla koni
• chimora – napój pozyskiwany z kaktusa Neoraimondia macrostibas
• chimpu – wełniany znak własności, znaczyć kolorowymi pasmami weł­ny, obwódka wokół słońca lub księżyca
• chimu – potężny
• china – dziewka, służąca, samica
• chincha camac – Bóg, dusza lub twórca ludu Chincha, lub Ocelot Bóg
• chincha – odmiana ocelotów
• chinchi uchu – maleńka bardzo ostra papryka
• chinu – gorzkie ziemniaki, które wielokrotnie mrożono nocą, a gdy za dnia odmarzły, wydeptywano, aż stały się suche i twarde, zdatne do przechowywania przez lata. 
• chipana – bransoleta noszona na lewym przedramieniu przez Głównego Kapłana Świątyni Słońca. Większa od innych bransolet, zamiast medalionu miała wklęsłość wielkości połowy pomarańczy, starannie wypolerowane. Służyło to do rozpalania ognia od słońca – działało jak lustro 
• chirimiya – flet
• chiririnka – owad zwany błękitną muchą, w wierzeniach andyjskich owad zwiastował śmierć
• chocllo – kaczan kukurydziany
• chocro – owoc, suchy, twardy i pusty w środku
• cholita – półkrwi Indianka uważająca się za coś wyższego
• cholo – Indianie, którzy z dobrej woli lub konieczności przebrali się w miejską odzież lub udają, że nie są Indianami. Brzmi bardzo obelżywie; określenie zdegenerowanego mężczyzny nie pełnej krwi indiańskiej, także pies lub obelżywe określenie dziecka Murzyna i Indianki lub Murzynki i Indianina, a czasem także Metysów i Mulatów
• chombas – duże naczynie gliniane na chiche, wyrabiane w okolicy Cacha
• chompas – czarna wełniana bluza noszona przez Indianki z Ekwadoru
• chonos – określenie psa u Indian z rejonu Puna
• chonta – gatunek palmy
• choque chinchay – Szczerozłoty Ryś jako inna nazwa Apachi Ururi. 
• chota – sążeń. 
• chotarpo – afrodyzjak. 
• chozas – kamienny szałas pasterski, służący jedynie jako czasowe schronienie, budowany na planie koła lub owalu. Kamienie układano niestarannie, luki zatykano mchem i ziemią. Drewnianą konstrukcję dachu okładano wysuszoną trawą ichu
• chuqui – dzida, włócznia
• chucam – ziele używane między innymi na nieprzyjemny zapach z ust i nosa. Źdźbła tej rośliny zjadano podczas postu przed świętem Raymi
• chucchu – dreszcze, malaria, febra, tzw. trzeciaczka lub czwartaczka – dreszcze powracające cyklicznie co kilka dni
• chuchau – agawa, roślina zwany przez Hiszpanów maguey lub cardon. Liście i drewno miały szerokie zastosowanie u artystów i rzemieślników do wyrobu odzieży, podeszw, pasków, uzd, sieci na ptaki itp. Z mielonych korzeni wyrabiano mydło do mycia włosów i twarzy, lekkie drewno wykorzystywano do budowy tratw
• chuchu – bliźniacy; piersi kobiety
• chuco – nakrycie głowy wojownika u ludów Colla
• chucu – kapelusz, przybranie głowy, hełm. Wełniana czapka w kształcie moździerza lub kapelusza bez ronda stosowana do formowania czaszek u dzieci
• chukam – gatunek koniczyny
• chuku – kapelusz, hełm
• chulla – jeden z pary, której drugi człon zginął
• chullpa – kamienne budowle podobne do kwadratowych lub okrągłych wież, służyły jako mieszkanie lub grobowce. W języku ajmara oznacza wykonany z trawy górskiej worek w którym chowano zmarłych. Nazwa worka przeniosła się na budowle w jakich je znajdywano oraz na ich budowniczych. Pozostałość po dawnej andyjskiej kulturze Lupana
• chullpa puchu – resztki mumii; w mitologii Inkaskiej to plemiona będące pozostałością po poprzedniej ludzkości. Odnosiło się to do plemion Uru i Chipaya
• chumpi – szeroki, wzorzysty pas tkaniny ale także pas z wzorami zdobiący ceremonialne kubki qiru; barwa kasztanowa
• chunca – dziesięć, ród jako część składowa wsi, dziesiątka, gra liczbowa; dzielić na dziesiątki, dzielić na rody, grać w grę liczbową
• chunca camayu – dziesiętnik, odpowiedzialny za dziesiątkę, głowa rodu
• chunca curaca – naczelnik grupy
• chuncasun – grać, liczyć po dziesięć
• chunchos – dzikusy, ogólna nazwa „niecywilizowanych” plemion z selwy. Wojownicy chunchos mieli głowy ozdobione piórami ptaków występujących tylko w selwie.
• chunga – dziesięć rodzin należących do klasy społecznej hatunruna
• chunire – ten, który robi suszone ziemniaki 
• chuno – zienmiak suszony na mrozie przez tydzień
• chunu – roślina zwana papa, niektóre odmiany małych i twardych ziemniaków, wymrożone nocami i wysuszone na słońcu, gorzkie ziemniaki uprawiane w strefach częstych przymrozków na wielkich wysokościach, prze­chowywane przez wiele lat i używane na zupę
• chupi qhatu – kobiety gotujące i sprzedające zupę chupi, handlują także innymi potrawami i wiktuałami 
• chupi – zupa z ziemniaków, zieleniny, sera i odrobiny mięsa. 
• chuqi illa – złote lub polujące śwaitło; Wenus jako gwiazda wieczorna; strzał pioruna; światło pioruna
• chuqllu – kaczan który wyrósł najwyżej z łodygi kukurydzy, kaczan „matka”
• chuque chimchay – ryś, jakiś gatunek dzikiego kota. 
• chuque ylla – Złoty Skarb. 
• chuqui – broń ręczna podobna do piki
• chuqui chinchay – może oznaczać zwierzę podobne do rysia, nazywane też po prostu chinchay lub szczerozłotego rysia. Jest to zapewne nazwa jakiegoś ciała niebieskiego, określonego w jed­nym ze słowników jako „pewna gwiazda podobna do barana”. 
• chuquiapu – Złote Pole, Złota Kopalnia
• Chuquichaca – Złoty Most
• chura – kłaść na właściwym miejscu
• churi – mężczyzna określa tak syna, czasem także córka mężczyzny (w liczbie pojedynczej i mnogiej)
• churo – muszla, także osoba opiekująca się 4-osobową grupą gońców chasqui oczekujących w jednej stacji 
• churop maman – dosłownie: matka muszli; 
• churu – ślimak, małż, muszla; stawiać
• churup maman – złoże muszli, 
• chuska – cztery
• chuspa – torba sukienna noszona pod ramieniem, przewieszana na nim za pomocą warkocza wielkości dwóch palców, zwisająca przez cały tłów, od lewego ramienia do prawego boku, kwadratowa, wielkości dłoni, zwykle używana do no­szenia liści koka, wykonywane zazwyczaj przez dziewice z Domu Wybranek
• chutarpo – służyło by przysposobić mężczyznę do cudzołóstwa
• chuy – roślina podobna do ciecierzycy. Ziarna są okrągłe, różnokolorowe. Ziarna wykorzystywano nie tylko w kuchni, ale też w grach i zabawach.
• chuymani – to co ma rozum i dusze; ajmarska nazwa wyspy Słońca na jeziorze Titicaca
• cie quich aen – w języku kultury Mochica młodzieniec będący pretendentem do objęcia tronu po swoim ojcu
• citua – lub citua coca – jezioro, morze, staw, każdy zbiornik wodny stały naturalny lub sztuczny; także pewien system nawadniający i uprawy roli na wyżynie wokół jeziora Titicaca; rozsadnik.
• citua raimi – święto obchodzone podczas nowiu czwartego miesiąca księżycowego, podczas wrześniowego zrównania dnia i nocy. Odprawiano rytuał polegający na oczyszczeniu ludzi, ziemi i powietrza z chorób i win – oddawano cześć Ziemi i Księżycowi. (wymawiane z ledwo słyszalnym „r”)
• ciyara – w języku ajmara: czarny
• coca hacho – przeżuta porcja koki lub przeżuwacz koki. 
• coca pallac – młodzież w wieku od 12 do 16 lat.
• coca – krzew coca i jego liście. Liście zawierają wiele alkaloidów, witamin i mikroelementów; żute ze związkami wap­nia mają działanie uspokajające, łagodzą uczucie głodu, bólu. Stosowane przy składaniu ofiar, wróżeniu, w medycynie andyjskiej, rosnąca na wschodnich stokach Andów.
• cocha (cucha)– jezioro, morze, staw, każdy zbiornik wodny stały, naturalny lub sztuczny, pojemny rezerwuar na wodę, fala
• cochizo – czerwone srebro, minerał wydobywany w kopalniach Inków
• cocohuay – turkawka
• coitus contra naturam – hiszpańscy duchowni określali tak „spółkowanie sprzeczne z naturą”
• colla nusta – księżniczka, córka królewska, której matka pochodziła z ludu Colla
• colla – oracz, rataj
• collahuaya – znachor – dostarczał roślin leczniczych, amuletów i talizmanów.
• collana – najważniejszy, najwyższy 
• colląue machac-huay – Srebrny Wąż, Srebrna Żmija, określenie kanałów doprowadzających wodę
• collca pata – Plac Spichlerza, Taras Spichlerzy. 
• collca – magazyn, spichlerz, także określenie pory żniw i obfitości. 
• collcam – spichrzy
• collque – srebro
• comascas – znachor leczący zwykła ludność
• compi – tkać; ale także określało wzorzyste cienkie tkaniny wysokiej jakości, z czesanej wełny, szaty z takiej tkaniny nosili szlachetnie urodzeni, żołnierze, urzędnicy, curacowie. Wyrobem tych tkanin trudnili się Indiane z wydzielonych prowincji.
• con – ogień
• conccoylla – amulet miłosny. 
• conchi – muszla mięczaka żyjącego w wodach Pacyfiku koło Kolumbii, służąca do sygnalizacji i alarmowania, wydawała wysokie, silne tony
• conopa – amulet – nazwa stosowana na wybrzeżu
• conquista – podbój 
• Consejo de la Suprema i General Inquisición – potocznie zwana Supremą, Rada Najwyższej i Generalnej Inkwizycji w Hiszpanii
• converso – osoba pochodzenia żydowskiego, która przeszła na chrześcijaństwo 
• coqueros – przeżuwacze koki
• Cora – księżniczka, córka władcy
• cora cora – chwaścisko, miejsce zarośnięte chwastami, łąka;
• cora manca – Garnek Zielska. 
• cordeles – hiszpańskie narzędzie tortur polegające na wyciąganiu torturowanego za sznury
• core quenque – gatunek ptaka. Dwa jego pióra, które były w kolorze biało-czarnym, nosili Inkowie jako insygnia władzy.
• cori ccacca – złota butelka. 
• cori chaochoc – tambo które wypuszcza złote i srebrne pędy i jego waka. 
• coricancha – dosłownie: złota zagroda; nazwa głównej świątyni Słońca w Cuzco 
• corotasque – młodzież w wieku od 12 do 18 roku życia, zajmująca się przędzeniem i pilnowaniem pól uprawnych 
• corpa huaci – dosłownie gości dom, zajazd, gospoda, hotel, gdzie oprócz posiłku podróżny mógł otrzymać niezbędne rzeczy
• corralones – peryferia Limy, gdzie po okresie kolonialnym znajdowały się biedne dzielnice z chałupami z trzciny i błota
• Corregidor de indios – hiszpański urzęd­nik królewski sprawujący władzę nad ludnością indiańską na obsza­rze prowincji. Do jego zadań należała mediacja we wszystkich sprawach między Hiszpanami a Indianami, ściąganie pogłównego, pańszczyzny itp. Inca Garcilaso de la Vega pisał w swojej kronice, że około roku 1605 na terenie Peru działało 300 takich urzędników.
• corregimientos – królewscy zarządcy ziem należących do państwa
• costa – wybrzeże 
• cotohe – dom
• coy, cuy – świnka morska, przez Hiszpanów przezywana królikiem indiańskim
• coya pacsa – córka namiestnika
• coya raimi – święto inkaskie przypadające na początek pory deszczowej 
• coya – królowa, główna żona Inki i zarazem jego siostra, zamężna mieszkanka Cuzco, czasem także Księżyc, kopalnia, dołek, w którym sadzi się kukurydzę
• coyllur – gwiazda. Gwiazdy które nie miały dla Inków znaczenia w ogóle nie obserwowali, nie nadawali im nawet nazw, określając je ogólną nazwą coyllur.
• coyo sesec – rózga, po której uderzeniu zostaje ślad. 
• coyo – ślad po uderzeniu, siniak. 
• coypu – nutria
• cristiano – określenie Hiszpana, chrześcijanina istiano viejo – pochodzący ze starego chrześcijańskiego rodu 
• cuadras – siatkowy układ ulic, przecinających się pod kątem prostym – wprowadzony w okresie kolonialnym przez Hiszpanów system budowy nowych osad na wzór miast kastylijskich
• cuatralbo – tak określano dziecko Hiszpana i Metyski lub Hiszpanki i Metysa
• cuca – krzew kokainowy, liście krzewu kokainowego
• cuchi – świnia, z hiszpańskiego cochino
• cuchuchu – smaczny, słodki owoc rosnący pod ziemią, jadalny na surowo, stosowany także na niestrawność. Kształt przypomina korzeń anyżu. Roślina nie wypuszcza liści, a jedynie zielenieje ziemia nad owocem. Gdy zieleń znika, oznacza to że owoc dojrzał.
• cullu – czapka
• cumbi camayoc – tkacz delikatnych tkanin 
• cumbi – delikatna tkanina wełniana z alpaki lub wigonia, noszona przez bogatszych; lub wykonana z niej odzież. 
• cuna – sekwencja dwóch przyrostków -ku i -na oznaczająca tego lub tę, co może pełnić funkcję lub stać się tym, co oznacza poprzedzający temat; np. mama -ku -na: ta, która pełni funkcje matki; istnieje także przyrostek [kuna], oznaczający liczbę mnogą, np. mama -kuna: matki
• cunacuy camayoc – Kaznodzieja, Doradca. 
• cuncu – ludzie żyjący w dżungli
• cuntur – kondor
• cunuńunun – grzmot burzy
• cupay – diabeł, czart, pierwotnie chyba cień zmarłego lub jego dusza skojarzona ze światem cieni
• curaca cuna – pryncypał, wykonawca rozkazów.
• curaca – lokalny wódz, naczelnik, wasal, etniczny zwierzchnik ayllu, wioski, plemienia, prowin­cji lub części prowincji. 
• curaca – starszy, starosta, tytuł miejscowych zwykle dziedzicznych przywódców przedstawicieli przodka założyciela grupy wobec grupy, a zara­zem przedstawiciela grupy wobec przodków, niższy szczebel administracji lokalnej we wsi i dolinie, ludzie niepełnej krwi Inkaskiej
• curacazgo –
• curandero – czarownik, wróżbę dla pojedynczej rodziny Indiańskiej wyznaczał na podstawie kształtu i wielkości organów wewnętrznych świnek
• curas – ksiądź, tak Indianie peruwiańscy określali katolickich księży przybyłych z Hiszpanii
• curcu – pień, korpus, ciało, belka
• curi – syn
• curi chawchu – złote pędy, może też znaczyć „pierw­si przodkowie”. 
• curiquinque – ptak, czczony przez inków. Jego pióra wtykano Ince we włosy
• curuchec – topik, katalizator hutniczy, ruda ołowiu pomocna do wytopu srebra, oznacza „ten, który powoduje wyciek”
• cusquie raimi – święto ugorów, znaczące początek roku rolnego
• cusi – szczęśliwy los, szczęście w życiu codziennym, radość, przyjemność, zadowolenie, uciecha
• Cusichaca – Most Dzidy
• cusma (cushma, cuzma)– hiszpańskie określenie koszula, tuniki (uncu) także noszony przez Indian selwy strój w kształcie tuniki, bez rękawów, z wycięciem koło szyi, sporządzony z ręcznie tkanej wełny, w kolorze brązowym
• Cusquenismo – idea zapoczątkowana w latach dwudziestych XX wieku. Jest to identykacja z samym Cusco i z całym regionem. Poczucie dumy z własnej historii, kultury i zabytków.
• cussi pata – plac radości i uciech; nazwa placu w Cuzco
• cussi – szczęście w regularnych sprawach życia codziennego, szczęśliwy
• cuy – świnka morska 
• cuychi – tęcza
• cuyeros – domek dla świnek morskich wykonany z cegły adobe
• cuyrícuc – wróżbita, wróżył z zabitej świnki morskiej
• czamaj pacza – okres ciemności, przed przyjściem Wirakocza
• desiaretaderas – hiszpańskie narzędzie do łapania bydła. Lacna miała kształt półksiężyca, ze sznuerm, który zarzucano na głowę zwierzęcia by je powalić na ziemię
• dios – Inkaski Bóg Stwórca;
• długie uszy – oznaka przynależności do Inków. Uszy przekłuwano męż­czyznom w czasie inicjacji i umieszczano w nich złote krążki. 
• don, dona – tytuł grzecznościowy, używany w odniesieniu do rodziny królewskiej, szlachty, najważniejszych gubernatorów i dowódców wojskowych (między innymi Pizarra i Almagra). W czasach późniejszych używany coraz powszechniej, w XVI-wiecznym Peru tytuł dońa stosował się tylko do żon i córek hidalgów i konkwistadorów. Mimo że do szlacheckich krewnych Mansia Serry de Leguizamón zwracano się „don„, jednak nie czyniono tak nigdy w stosunku ani do niego, ani jego ojca – choć obaj byli hidalgami. Tytuł ów zyskali jednak ci nieliczni inkascy książęta, którzy przyjęli chrzest, między innymi syn konkwistadora, don Juan Serra de Leguizamón, jak wynika z testamentu jego ojca.
• donativos – darowizna
• dos corderos de la tierra – tamtejsze owce – tak hiszpanie w pierwszych latach konkwisty określali lamy
• duho – stołek, na którym sadzano podczas pochówku zwłoki zmarłego arystokraty
• duis – bóg
• el lavadero de los pies – łaźnia dla nóg Inki
• embarcadero – nabrzeże w porcie
• encamisada – w czasach kolonialnego Peru rodzaj nocnego święta, podczas którego maszerowano lub jeżdżono konno po mieście z siekierami
• encomendero – osoba otrzymująca przydział Indian zamieszka­łych na określonym terenie (encomienda) i prawo do korzystania z ich siły roboczej. W rozwiniętej postaci encomiendy encomendero miał formalnie prawo do pobierania stałego trybutu od powierzonych mu Indian. Od drugiej połowy XVI w. system encomiend był stopniowo likwidowany na rzecz innych form eksploatacji. 
• encomienda – ziemia wraz z indiańskimi wasalami, nada­wana w lenno przez Koronę, pod warunkiem prowadzania na niej działalności misyjnej. Nadanie mogło bezpośrednio dziedziczyć tylko jedno pokolenie – albo syn, albo wnuk encomendero – lub też bezdzietna wdowa i jej przyszły mąż. Bez zgody Korony nie mogli go dziedziczyć Metysi oraz potomstwo z nieprawego łoża.
• Espantoso – „straszny”, „budzący lęk” – hiszpańskie określenie sług inkwizycji, czyli tzw. familiarów, którzy m.in. dokonywali aresztowań
• estado – hiszpańska miara wysokości, równa wysokości mężczyzny, około 7 stóp
• estolik – miotacz oszczepów
• estopa – ugniecione palmowe włókno, służące do uszczelniania łodzi
• fanega – hiszpańska miara powierzchni 0,4-0,6 ha oraz miara ziarna równa ok. 50-60 litrów 
• fardo – tobół grzebalny, ciało zazwyczaj ułożone w pozycji siedzącej, okrywały delikatne, ozdobne tkaniny wykonane z wełny południowoamerykańskich wielbłądowatych oraz z bawełny
• feria – targi wymiany handlowej, organizowane za czasów kolonialnych w miastach na wybrzeżu
• Ferrocaril Central del Peru – Centralna Kolej Żelazna Peru, kolej transandyjska której budownuiczym był Ernest Malinowski
• fray – brat, hiszpański tytuł używany przed imieniem zakonników francisz­kanów, dominikanów i mercedariuszy
• froy – z łac. brat. Używane przed imie­niem w niektórych zakonach. 
• Fuero militar – tzw. Jurysdykcja wojskowa – prawa i przywileje, które król Karol III nadał w XVIII wieku wszystkim służącym w wojsku lub marynarce. Obejmowało ich prawo wojskowe a nie cywilne, mieli wiele praw podatkowych i socjalnych.
• Fur – w języku Chimu oznaczenie gwiazdozbioru Plejad
• futudo – instrument dęty z muszli koncha, wykorzystywany m.in. przez armie Inków
• gallina – rasa kur znoszących jaja zielono-niebiskie
• galanteo de monjas – w czasach kolonialnych instytucja oficjalnego wielbiciela kobiety, będącej zakonnicą, zaloty takie nie oznaczały łamania ślubów zakonnych, były raczej rodzajem gry towarzyskiej, chodziło o ukazanie w nich wierności, wytrwałości i czystego uczucia zalotnika
• garua – mrzawka, mokra „zawiesina” z okolic Limy, powstała na skutek wilgotności powietrza dochodzącej do 100%.
• gentiles – uprzejmy, łągodny, uległy, taką nazwą Hiszpanie określali potomków Inków
• godos – tym mianem w czasach walk wyzwoleńczych określano bogate rody, zajmujące wysoką pozycję społeczną
• gringo – cudzoziemiec z bogatych krajów Europy, Ameryki Północnej, Japonii, a nawet Argentyny.
• gringo – w Ameryce Łacińskiej gwarowe określenie każdego obcokrajowca lub kogoś, o jasnej cerze. Oznacza nie tylko Amerykanina, lecz każdego cudzoziemca, który wyróżnia się od otoczenia akcentem, ubiorem, zachowaniem i karnacją skóry. W miarę napływu turystów także i z innych krajów jego zastosowanie uległo rozszerzeniu na przybyszy z Europy.
• grostis – wszystkie rośliny trawiaste porastające wysokogórski step na wysokości powyżej 3500 m n.p.m. 
• guacamayo – gatunek barwnej papugi ary
• guacanque – jakiś afrodyzjak.
• guacarimachic – kapłan powołany do rozmawiania z huaca
• guachua – gatunek ptaka podobnego do gęsi żyjącego na obszarze puny
• guadua – gatunek bambusa rosnący w zatoce Guayaquil, z którego budowano tratwy. określano go także jako cana de Guayaquil, czyli „trzciny z Guayaquil”
• guaico – wąwóz, koryto powstałe po przejściu wezbranych wód lub lawiny. 
• gualpa – kura
• guallata – lub yuco, ptak, którego pióra zwane tocto Inkowie używali podczas oddawania czci Ince
• guaman champi – laska z dwustronnym ostrzem, po­dobna do halabardy. 
• guamani – prowincja. 
• Guanacaure – nazwa guaki z Cuzco
• guanaco – jeden z gatunków wielbłądowatych, żyjący w stanie dzikim, 
• guanay – w języku ajmara kormoran
• guanca – kamień; termin ten odnosi się również do osoby zamienionej w kamień i uświęconej, której składano ofiary by prosić o pomoc; również wzięcie jakiegoś obszaru w posiadanie
• guaranga curaca – naczelnik tysiąca gospodarstw 
• guaranga – tysiąc; w systemie organizacyjnym jednostka administracyjna skupiająca tysiąc gospodarstw 
• guarco waga – nazwa jednego z andyjskich państw 
• guarcuni – wisielec 
• guare – specjalne deski, które wkładane pomiędzy pnie tratwy służyły jednocześnie za ster i kil.
• guari – bóstwo której pacarina było morze, nauczył ludzi budować tarasy uprawne i kanały nawadniające, przez co był czczony na całym obszarze północno-środkowych Andów.
• guarme auca – Kobiety-Wojownicy. 
• guarmi hapiy pacha – czas brania żon. 
• guarmi pucara – Twierdza Kobiet. 
• guayna capre – Miejsce Bycia Młodym; 
• gubernator – hiszp. gobernador, urzędnik królewski sprawujący władzę na pewnym terytorium. Gubernatorem na podbitym przez siebie obsza­rze Peru został Francisco Pizarro.
• guerillerosI – w czasach wojny domowej w latach 1819 – 1824 określano tak partyzantów walczących u boku San Martina i Bolivara.
• hacarícuc – wróżbita, wróżył z zabitej świnki morskiej
• hachas – siekiera, ciężki kamienny topór
• hachas-monedas – miedziane sztabki w kształcie cienkich pozbawionych ostrza siekierek, które kupiecki lud Chincha wykorzystywał jako środek wymiany na inne towary.
• hacicnda – wiejskie gospodarstwo 
• haciendero – właściciel hacjendy.
• hahua simi – tak Inkowie określali języki obce 
• hakhsaranani apu – pan o wielkim majestacie 
• hambi camayo – lekarz.
• hampi camayoc – znachor – w państwie Inków i odpowiadał za opiekę nad naturalnymi zasobami medycznymi;
• hampu – wracać, opuszczając miejsce w którym się było
• hamurpa – wróżbita, który wróżył przyszłość z trze­wi zwierząt złożonych wcześniej w ofierze.
• hanan – górny. W andyjskim systemie organizacji przestrzeni i społeczeństwa określa to, co należy do górnej połowy (hanan saya), w przeciwieństwie do tego, co należy do dolnej połowy (hurin saya). 
• hanan ayllu – górny ród, to jest ta część rodu, której przełożony reprezentował cały ród
• hanan pacha – Górny Świat, czyli niebiosa
• Hanan Qucha – w mitologii Inkaskiej Górne Morze – położone na wschodzie i przechodzące w niebo
• hanan saya – górna połowa 
• hanan suyu – górny okrąg to jest ta część okręgu, której przełożony reprezentował cały okrąg
• Hanaq Pacha – w mitologii Inkaskiej Świat niebiański.
• hanca – prażona kukurydza
• haneg – taras uprawny
• hanega – miara objętości towarów sypkich (zbóż)
• hanegas – obszar, na którym można posiać pięćdziesiąt pięć litrów ziarna
• habiua ualikiti – „czuję się nie dobrze” w języku aymara
• hanpeq – znachor – leczył pacjentów przy użyciu ziół i minerałów podczas ceremonii religijnych i mistycznych;
• hanurpa – kapłan; wróżba z trzewi zwierząt 
• hapi ńuńu – rodzaj demonów władające ziemią przed stworzeniem Słońca. Etymo­logicznie prawdopodobnie „ten, który łapie i wysysa”.
• hapununu – zły demon, odpowiednik diabła
• haque – w języku ajmara oznacza „ludzie”. Lud ten się tak własnie określał.
• harauec – poeta inkaski, wynalazca
• harapa – motyka, narzędzie rolnicze używane na wybrzeżu (przez Hiszpanów nazywane lampa)
• haravec, haravicu – poeta, historyk 
• haspi – kopać
• hatha – kasta, rodzina ayllu, zarodek roślin, zwierząt lub ludzi
• hatun apu – wielki pan, a w armii określenie wielkiego kapitana, mającego pod sobą tysiąc lub więcej wojowników
• hatun caci – wielki post
• hatun curaca – pan ważniejszy od innych, bardziej znany i bogaty 
• hatun cuzqui – maj, oranie nieużytków
• hatun pucuy – luty
• hatun puna – wielki step
• hatun runa – duży człowiek; 1. Chłop, pełnoprawny członek wspólnoty, posiadający w niej prawo do ziemi. 2. Człowiek wysoki wzrostem; 3, dorosły, mający prawo do ożenku; 4.robotnik za dniówkę lub jadło; 5. płatnik daniny
• hatun – wielki, duży
• Hauaynin Ayllo – ród Hawaynin. „Hawaynin” może znaczyć „ich wnukowie” i w tym przypadku znaczyło­by „ród ich wnuków”. 
• haya chuco – dosłownie żółty kapelusz. Wg słowników keczua i ajmara: lalka, maska, błazen, pewna postać w tańcach przebierańców lub jeden z typów masek. 
• hayka – ile
• haylli – triumfalny śpiew przy pracy lub śpiew wojenny; ryt­miczny śpiew przy pracy z zaśpiewem i odpowiedzią; śpiew zwycię­skich wojowników lub u rolników rodzaj pieśni narzucającej rytm orki pługiem nożnym; triumf, uroczyste wejście do miasta zwycięskich wojowników z jeńcami. 
• haywintu – rodzaj broni, kamień przymocowany do sznurka
• henequen – włókno z którego wyrabiano liny i takielunek do łodzi
• hialcata – naczelnik 
• hibaya – wydłużony kamień
• hibaya – ciężki kamień. 
• hidalgo – członek starej hiszpańskiej szlachty; hijo de algo, syn człowieka dobrze urodzonego (dosłownie: syn kogoś).
• hierba luisa (hierba de cedron) – roślina, z której robi się herbatę o zapachu pomarańczy, pomocna przy dolegliwościach żołądkowych
• higuera – (figowiec) hiszpańska nazwa drzewa z okolic rzeki Rio de la Plata, bo drewno było ciągliwe jak figowce
• hihuana – narzędzie z czarnego kamienia do kruszenia kamieni
• hilea – przyrównikowe wilgotne, deszczowe lasy w dorzeczu Anazonki i Orinoko
• hilmaya – rodzaj kary wymierzany inkaskiej arystokracji, polegający na zrzuceniu z niewielkiej wysokości ciężkiego kamienia na leżącego poniżej skazanego
• hirka – wzgórze
• hispa – oddawać mocz, sikać
• hiwa – umieranie
• hiwana – w ajmara narzędzie do zadawania śmierci
• honda – proca
• horchata – lecznicza herbata pita w okolicach dziesiejszego Ekwadoru, której skład podobno wymyślili Inkowie
• hoyas – dziury, doły w ziemi, wykorzystywane jako depozyty wody, umożliwiały prowadzenie gospodarki rolnej na terenach pustyn­nych. 
• Hu, capay inga – „Niech tak będzie, Jedyny Inko.” 
• huaca – świątynia, zabytek, inkaskie przedmioty lub miejsce kultu, związane z przyrodą, także płacz. Tym mianem nazwano wydobytą w roku 1556 w kopalni Callahuayi bryłę złota, wielkości ludzkiej głowy. Właściciel kamienia postanowił przenieść się do Hiszpanii i podarować go królowi Filipowi II. Jednak statek którym podróżował przepadł w drodze do Hiszpanii.
  Wymawiając ostatnią sylabę podniebieniowo oznacza rzeczownik boga takiego jak Jowicz, Mars, Wenus.
  Tym mianem określali Kordylierę Sierra Nevada, która ciągnie się przez całe Peru
• huacalguaca – wszystko, w czym przejawia się moc; bóstwo, świątynia bóstwa lub jego figura
• huacanqui – amulet miłosny, ale także „zapłaczesz”, publiczne okrucieństwo, zbrodnia, użycie trucizny lun noża 
• huacap villac – kapłan, który rozmawia z huaca 
• huaccha – sierota, osobnik pozbawiony rodziców 
• huaccha cuyac – określenie „Władca miłosierny dla biedaków”
• Huachacuyac – określenie cech władcy jako miłośnika i dobroczyńcę biednych
• HuachaI – planeta Saturn, zsyłał śmierć, głód, zarazę, błyskawicę i grzmoty, uzbrojony w maczuge, łuk i strzały karał ludzi za niegodziwość
• huaco – kobieta wolna, wojownicza, nie bojąca się zimna i pracy
• huacos – naczynie nieużytkowe, wypalane z gliny, wkładane do grobowców
• huacra – róg zwierzęcy
• huacsa – kapłan z regionu Yauyos, wyższy rangą od yańac 
• huagcho – biedny sierota, podrzutek
• huagueros – peruwiańscy złodzieje, zorganizowane gupy rabusiów, okradający groby
• Huahua – córka dla matki (w liczbie pojedynczej)
• huairashca – „złe powietrze, zły oddech, rodzaj paraliżu mięśni twarzy, połaczony z bólem głowy i wymiotami, spowodowany nagłym przejściem z ciepła do zimna, z wiatru do miejsca spokojnego, nagłej zmiany pozycji.
• huallcanca – tarcza
• huallpani – dowódca lub osoba odpowiedzialna za przygotowanie bankietu i innych podobnych imprez 
• hualpa – ptak łowny
• huaman – sokół, nazwa określała kilka gatunków tego ptaka
• huanchaco – nadmorski ptak, zwany także pichi lub chirote, znany z bardzo ładnego śpiewu
• huana – karcić, karać; powodować rozmnażanie, zapładniać, mnożyć
• huanacu llama – większy gatunek lamy, przez Hiszpanów zwana baranem (carneros) lub owcą (ovejas)
• huanacu – guanako
• huanca nusta – córka króla, której matka pochodziła z ludu Huanca
• huancar – bęben wojenny
• huangana – świnia górska, zwierzę podobne do dzika, do 1 metra długości i 45 cm wysokości, ciężar do 40 kg, sierść czerwonawa. Idące stado – nawet do kilkudziesięciu osobników – roztacza silny odór
• huano – łajno, ekskrementy
• huara – spodenki, opaska na biodro noszona przez mężczyzn
• huarachicuy – ceremonia wyprawiana z okazji osiągnięcia dojrzałości płciowej przez młodych arystokratów. Huarachicoy – obrzęd, który był swego rodzaju inicjacją, podczas którego poddawano młodzieńców, a wśród nich następcę tronu – wszelkim próbom. Efektem Huarachicoy było przyjęcie młodzieńców w poczet osób dojrzałych i inkaskiej warstwy szlacheckiej. Następca tronu – który jak równy z pozostałymi uczestniczył w całym procesie – otrzymywał na zakończenie żółtą opaskę, którą owijano mu głowę.
• huaracu – wkładanie spodenek, ceremonia uznania za dorosłego mężczyznę
• huaranga curaca – pan tysiąca Indian
• huarmi – kobieta, żona, także baba, obraźliwe określenie kobiety
• huarmi roqoy – „porwanie” kobiety na jedna noc, czyli inkaski zwyczaj ubiegania się o względy kobiety. Zazwyczaj zaręczyny ogłaszano po tym „porwaniu”
• huasca – lina, łańcuch, sznur
• huascar – wiążący, łączący, skuwający
• huata – rok, a także wiązadło, wiązanie, wiązać
• huatuc – wróżbita, który wprowadzał się w trans, pijąc wywary, po którym przewracał się na ziemię i opowiadał o tym, co stanie się w przyszłości.
• huauque – brat i brat stryjeczny mężczyzny do czwartego stopnia, ale gdy o bracie mówi mężczyzna
• huauqui – brat mężczyzny do czwartego pokolenia; sobowtór inki 
• huayco – lawina błotna, błotnko-kamienista
• huayna capac – Młody Król, Młodszy Król
• huayna – młody, młodzieniec, młódka; przed nazwą góry: niższa z dwóch, przed imieniem: junior
• huayru – śliczny; wygrana w grze, wygrywający
• huayrur aclla – najładniejsze dziewczęta wśród aclla 
• huayusa – grupa roślin z których wytwarzany napar powodował intensywny stan bezsenności, skłaniał do aktywności, wzmagał apetyt, leczył schorzenia wątroby, żołądka, wzmagał płodność (odmiana z kwiatami pomarańczowymi męską, a białych żeńską) 
• hucha – grzech, przekroczenie ustalonych relacji
• huchu – Ten, Który się Ześlizguje; Plejady. 
• huicungo – palma z Amazonii, wykorzystywano je do bydowy konstrukcji szłasów
• huilancha – nieckowaty kamień z otworem odpływowym służący do krwawej ofiary
• huilca – z nasion tego drzewa uzyskiwano środek odurzający, który arystokracja Inkaska wdychała przez specjalne rurki – znaleziono taką rurkę przy mumii na Machu Picchu. Drzewa te rosły na pampach zwanych Huilca pampa. Inni badacze twierdzą, że środek ten stosowano do leczenia zaparć.
• huira – tłuszcz
• huito – owoc drzewa genipa rosnącego w Amazonii, jest brązowy, ma 12 cm średnicy, z owocu robiono sok na obrzędy zaślubin – nacierano nim ciało i polewano głowę młodej dziewczyny. Sok z owoców działą ściągająco i goi rany skóry. Skóra po zwilżeniu staje sie czarna i truno ja zmyć. Blednieje po trzech tygodniach. Nasiona służą do barwienia na czarno tkanin i skór
• hullti – gliniane naczynie na popiół roślin używane w ceremoniach
• hullti – woreczek na wapno przeznaczone do żucia z liśćmi koki. 
• hunaq – dzień, w jednym z dialektów kechua
• hunpatu – ropucha;
• huk – jeden
• huku – wilgotny
• huk wamani – odległość 10 dni drogi; określenie prowincji
• hunu – liczba 10000; jednostka administracyjna obejmująca 10 tyś mieszkańców; szef takiej jednostki
• humapurick – zły demon, odpowiednik diabła
• huminta – jedna z trzech wersji chleba: masa kukurydziana przyprawiona na słodko lub słono z dodatkami, zwinięta w kiść kukurydziany i ugotowana lub upieczona lub chleb wyrabiany z mąki kukurydzianej, jedzony przez Indian w święta
• humpi – pot, ptak lowny, kometa
• hurin – dolny, przeciwstawienie hanan, a więc także to, co ciemne, niewidoczne, przyszłe, żeńskie, słabe, mokre, księżycowe i skojarzone ze światem podziemnym; w nazwach jednostek administracyjnych wskazuje tę, której szef uważany był za drugiego wśród obu szefów danej grupy
• hurin ayllu – dolny ród, to jest ta część rodu, której przełożony reprezentował cały ród pod nieobecność pierwszego
• Hurin Pacha – w mitologii Inkaskiej Dolny Świat
• Hurin Qucha – w mitologii Inkaskiej Dolne Morze – położone na zachodzie, tam znikało Słońce schodząc do świata podziemnego
• hurin saya – dolna połowa
• hurin suyu – dolny okręg
• huso – szydełko, służyło do reperacji jedwabiu
• ichhu – rodzaj trawy rosnącej w wysokich Andach
• ichoc – lewa strona 
• ichu – ostnica, być może także wszystkie rośliny trawiaste porastające wysokogórski step na wysokości powyżej 3500 m n.p.m.
• ichuris – znachor – określenie ogólne
• igapo – las podrównikowy
• igarite – mała łódka 
• ila – nieobecny
• illa – amulet, kamień zesłany przez Piorun, zapewniał szczęście znalazcy; skarb przechowywany na gorsze czasy
• llanclla – określenie tchórza, człowieka pozbawionego odwagi
• Ilama – dzikie zwierzęta, organizmy bez rozumi i uczuć
• illapa – piorun, błyskawica, grom, grzmot, arkebuz, mumia króla, strzelać (o piorunie), grzmieć, błyskać się, strzelić z arkebuza, wieloryb, forma którą po śmierci przybierał król
• illapantac – błysk pioruna, strzelać, grzmieć
• Illa Tecce – mityczny ojciec Słońca i Księżyca
• illanaca allpa – dosłownie „przylegające błoto”, forma wapna o mlecznym kolorze, które wykorzystywano do łączenia kamieni przy pracach budowlanych
• Illuca – Indianie z Ameryki Południowej określali tak glinę lub ziemię, którą zjadali
• Inacachasita – kobieta ubierająca się elegancko według stylu szlacheckiego
• Inaca ynacalla pachalicuni – ubieranie dworskiego stroju przez wymalowaną kobietę
• Inca rantin – zwani inspektorami wszystkich ziem – administratorzy ze szczególnymi uprawnieniami, któ­rych zadaniem było przeprowadzanie inspekcji oraz dbanie o porządek w poszczególnych dzielnicach państwa
• Incap Runam – Państwo Inków, poddani Inki
• inchic – orzeszek ziemny
• inche – owoc rosnący pod ziemią, przez Hiszpanów zwany mani. Jego pestka kształtem i smakiem przypomina migdał, jednak jadalna nie na surowo lecz po upieczeniu. Z pestki zmielonej z miodem wyrabiano nugat. Z pestek tłoczono olej stosowany w różnych chorobach.
• Indianie – miano nadane przez Hiszpanów tubylcom z Ameryk i Karaibów, wynikłe z przekonania, że kontynent ten stanowi część Indii 
• indio – kolonialne określenie chłopa andyjskiego, darmowego lub źle opłacanego robotnika
• Indios del campo – kolonialne określenie Indian żyjących w górach i dolinach, by odróżnić ich od dzikich Indian z dżungli
• Inka – 1. Plemię, które osiedliło się w dolinie Cuzco i stworzyło imperium cuzkeńskie. 2. Najwyższa arystokracja Tawantinsuyu, człon­kowie rodów królewskich z Cuzco. 3. Tytuł arystokratyczny, w szczególności popularne określenie najwyższego władcy Tawantinsuyu, króla. 4. Grupy etniczne bądź spokrewnione z Inkami, bądź takie, które w drodze przywileju uznane zostały za spokrewnio­ne. Większość z nich zamieszkiwała w sąsiedztwie Cuzco.
• Inka wawqin – brat Inki, sobowtór, posąg władcy noszony w jego imieniu
• inqaychu – amulet, zazwyczaj kamienny, zapewniający płodność lam i alpak
• inkill – kwitnąca łąka; kwiecie
• inti raymi – czerwiec
• Inti – Słońce. 
• Intip Chacra – pole należące do Słońca. Inca Capac pierwszy prowadził po nim swój złoty pług
• Intip churin – Słońca Syn, Słońca Sługa, tytuł króla. Przydomek nadawany wszystkim mężczyznom krwi królewskiej, gdyż pochodzili od Słońca. Nie nadawano go kobietom.
• Intip Raymin – Słońca Święto lub Słońca Cykl, święto przesilenia czerwcowego, czyli nowego słońca, cykl kultu słońca, miesiąc księżycowy, w którym wypada prze­silenie czerwcowe; roczny cykl słoneczny
• Intipunku – inkaska Brama Słońca, energia jaka władca otrzymywał od bóstwa opiekuńczego. 
• ipa – siostra ojca. 
• inqa wawqin – brat Inki, tak określano figurę jaką tworzono na podobieństwo władcy i w lektyce obnoszonoją po kraju, jeszcze za życia władcy.
• inquilino – w czasach kolonialnych okreśenie Indianina pracującego na ziemi należącej do właściciela lub Kościoła
• iskay – dwa
• iskay apana – drugi kaczan który wyrósł z łodygi kukurydzy
• iskay sunqu awqa – „buntownik o podwójnym sercu”, czyli ktoś, kto chciał zabić władcę 
• iskay uya – dwulicowiec; nazwa plemienia lub państwa identyfikowanego z El Dorado