Kultury przedinkaskie

Co było zanim w Cuzco pojawili się Inkowie?. Hiszpańscy konkwistadorzy podbili imperium Inków. Ale co było wcześniej? Jak kształtowało się to państwo, jaką drogą dotarło do takiego poziomu rozwoju?
Niestety nasza wiedza opiera się jedynie na zapiskach pochodzących z okresu po tzw. konkwiście. Inkowie bowiem nie znali pisma, a przekazywanie swojej historii realizowali przez pieśni, malowidła i ustne przekazy.
Jednego możemy być pewni. Państwo Inków nie ma wielowiekowej historii. Swoją potęgę zbudowało głównie na terytoriach i dziedzictwach podbijanych kultur. Państwo Inków było bowiem ostatnim etapem w procesie kształtowania się wysoko rozwiniętych kultur przedhiszpańskich.

Nasza obecna wiedza opiera się na nauce i mitologii. Nauka to archeologia, etnografia, kroniki i manuskrypty, mitologia to przekazywane z pokolenia na pokolenie historie o praprzodkach.
Kultura rozwija się wraz z rozwojem ludzi zamieszkujących dany obszar. Skąd się oni jednak wzięli na obszarze andyjskim – czy potomkowie Inków to rdzenni mieszkańcy kontynentu, czy dotarli tam z innych terenów, z innych kontynentów. 
Rozgorzała w tym temacie polemika naukowców. Jedna z teorii za kolebkę Indian i kultury ameryki południowej uważała między innymi Chiny, Syberię, Indie, Japo­nię, Syrię, Mezopotamię, Palestynę, Egipt, Kartaginę, Wyspy Kanaryjskie, Norwegię, Islandię, Polinezję a nawet mityczną Atlantydę.
Teoria egip­ska wykazywała podobieństwo obrabiania i transporto­wania monolitów, stawiania budowli o kształtach piramidalnych oraz mumifikowania ciał zmarłych.
Teoria azjatyckiej wykazywała przypuszczalną jedności lądu amerykańskiego i azjatyckiego we wczesnych okresach geologicznych – w miejscu obecnej Cieśniny Beringa. Wykazywano także podobieństwa fizyczne pomiędzy Indianami amerykańskimi a ty­pami mongolskimi, podkreślając jednocześnie analogie w dziedzinie sztuki, zwyczajów i języka, wyrobu naczyń, ceremonii religijnych i zwyczajów rolniczych.
Kolejna teoria wskazuje, że dotarły tu ludy wędrujące z Chin, Indii i Polinezji.
Zatem przypuszczalna jedność obu kontynentów mogła bez przeszkód umożliwić rozprzestrzenienie się człowieka w Ameryce. Nie można raczej brać pod uwagę żeglugi, gdyż łodzie były wtedy zbyt prymitywne, a sztuka żeglarska mało rozwinięta. 
Uważa się, że południowy kontynent zaludniony został przybyszami z północy, którzy przywędrowali przez Przesmyk Panamski. Byli to najprawdopodobniej lądowi myśliwi, prowadzący życie koczownicze i posuwający się w głąb kraju wzdłuż rzek spływających z Andów. Musieli oni posiadać znajomość ko­rzystania z wydrążonych pni drzewnych lub innych prymitywnych środ­ków transportu wodnego.
Polemiką naukowców wstrząsnęło odkrycie z roku 1923. W pobliżu Punin w Ekwadorze odkopano wtedy w warstwie popiołu wulkanicznego dolichocefaliczną czaszkę ludzką typu australoidalnego razem z kośćmi konia, mastodonta i innych ssaków pleistocenu. Człowiek więc był obecny w Ekwadorze oraz w innych częściach Ameryki Południowej już przed wymarciem pewnych form ssaków typowych dla czwartorzędu.
Archeolodzy badając materiał archeologiczny na obszarze Patagonii i Chile, obejmujący przed­mioty z kamienia i kości doszli do wniosku, że materiał ten należał do ludów koczowniczych, zamieszkujących ten obszar około 3000 lat p. n. e., zajmujących się myślistwem, zbieractwem i rybołówstwem, ale nie używających łodzi. Ludność ta żyła w osadach, budując podziemne domy wzdłuż brzegów rzek. Uprawiała ziemie w żyznych dolinach rzek, ale z czasem przeniosła się w kotliny na wybrzeżu oceanicznym.
Ale archeolodzy są zgodni w kwestii, że doliny Andów, płaskowyże i wybrzeże Pacyfiku były przemierzane przez zajmujące się myślistwem plemiona już 12000 lat temu.

Poziom spójności kulturowej zmieniał się na przestrzeni pradziejów regionu andyjskiego. Fenomen ten trafnie oddaje jeden z używanych powszechnie przez archeologów systemów chronologicznych, który dzieli pradzieje Peru na okresy widocznej unifikacji kulturowej nazwane Horyzontami, oraz tzw. Okresy Przejściowe, podczas których następowało ograniczenie lub całkowity zanik wpływów z zewnątrz i rozwój odrębnych tradycji lokalnych. Wraz z wykształceniem się społeczeństw złożonych i powstaniem bardziej skomplikowanych organizacji politycznych można mówić o ugruntowaniu się wśród mieszkańców przedhiszpańskich Andów pewnych wspólnych koncepcji religijnych i społecznych.

Pierwsi archeologowie dzielili czasy pierwotnych mieszkańców kontynentu na okres przedceramiczny i ceramiczny, czyli linią podziału było wprowadzenie do wyrobu i użytku  ceramicznych naczyń. W kolejnych latach. wraz z rozwojem archeologii podział ten zmodyfikowano.
Poniżej przedstawione zostaną dwa trendy podziału ludów żyjących na obszarze późniejszego imperium Inków.

PODZIAŁ NA OKRESY PRZEDCERAMICZNY i CERAMICZNY

Przodkowie mieszkańców Peru, zgodnie z najnowszymi badaniami, przywędrowali z Ameryki Północnej, prawdopodobnie poprzez Panamę. Były to najprawdopodobniej grupy myśliwych lub zbieraczy żywności, przemieszczające się w kierunku południowym wzdłuż długich górskich dolin lub wzdłuż północnego wybrzeża.
Pierwsi pojawili się co najmniej 12000 lat temu, ale dokładne określenie jest bardzo trudne.
Badacze Edward Lanning  i Thomas Patterson w celu uporządkowania kultur przedceramicznych całej Ameryki Południowej wprowadzili następujący podział:

  • EPOKA PRZEDCERAMICZNA
  • okres I      przed 9500 n.e.
  • okres II     9500 – 8000 p.n.e. – zwany okresem paleoindiańskim. Jego koniec wyznacza przełom plejstocenu i holocenu. Pojawienie się wielu nowych przemysłów litycznych na obszarze Andów Centralnych.
  • okres III    8000 – 6000 p.n.e. – zwany okresem wczesnym. Trwa od holocenu do zmian klimatu rozpoczynającej epokę optium climaticum. Wczesny okres przypada na chłodny klimat, a potem następuj wzrost temperatury. Na obszarze Andów Centralnych wykonywano ostrza liściowate.
  • okres IV    6000 – 4200 p.n.e. – zwany okresem środkowym. Zanik ostrzy z trzonkiem typu Paijan. Pojawienie się rolnictwa
  • okres V     4200 – 2500 p.n.e. – zwany okresem późnym. Wczesne rolnictwo, koniec wyznacza zmiana klimatu w strefie Andów. Pierwsze centra religijne
  • okres VI    2500 – 1800 (1500) p.n.e. – zwany okresem schyłkowym. Znaczne ochłodzenie klimatu. Rozwój rolnictwa i rybołówstwa. Rozwój centrów religijnych. Schyłek okresu związany z pojawieniem się ceramiki. W zależności od regionu schyłek występował także w późniejszych latach: 500 r. p.n.e na obszarze Jeziora Titicaca lub już w pierwszych wiekach naszej ery, dla odosobnionych obszarów wybrzeża.
  • EPOKA CERAMICZNA
  • okres inicjalny                          1800 (1500) – 900 p.n.e.
  • horyzont wczesny                                  900 – 200 p.n.e.
  • okres przejściowy wczesny          200 p.n.e. – 600 n.e.
  • horyzont środkowy                                600 – 1000 n.e.
  • okres przejściowy późny                      1000 – 1476 n.e.
  • horyzont późny                                     1476 – 1534 n.e.

W najstarszych odkrytych stanowiskach, między innymi z doliny Chillón na wybrzeżu środkowym, znaleziono odpadkami z wyrobu kamiennych narzędzi i ostrzy łupanych. O lokalizacji tych osad decydowały złoża twardego, drobnoziar­nistego kwarcytu, będącego surowcem do wyrobu narzędzi. Narzędzia z tego okresu:

  • ostrokrawędziste narzędzia służące do skroba­nia i wiercenia, wykonanymi z małych, płaskich od­łamków skały, przez odłupanie niewielkich fragmentów krawędzi płaskich kamieni.
  • małe i bardzo specjalistyczne, wykonano z długich, równoległobocznych odłupków, nazywanych przez archeologów wió­rami – drapacze, noże, ryl­ce. Są to odłupki lub wióry z grubymi, podobny­mi do dłuta wierzchołkami, do obróbki kości lub drewna.
  • grube, ciężkie, zaostrzone narzędzi rąbiące lub ciosaki wykonane obróbką dwustronną,
  • duże, ostrokrawędziste odłupki, często odbite ze specjalnie przygotowanych rdzeni i prawdopodob­nie mające służyć jako narzędzia tnące lub skrobiące.
  • duże ostrza do włóczni, drapaki z krawędziami ściętymi drobnymi odbiciami.
  • narzędzia do obróbki drewna, bifacjalne i zębate
  • narzędzia o nierównych, zębatych krawędziach.
  • grube, wąskie groty, być może stosowane do oszczepów miotanych.
  • ostrza kanelowane typu cola de pescado oraz z trzonkiem typu Paijan (nazwa ostrza pochodzi od eponimicznego stanowiska na północy Peru).

Charakterystyczne jest to, że wszystkie te narzędzia były wykonane techniką uderzeniową, przy pomocy otoczakowych tłuczków, a nie techniką naciskowej, stosowanej na innych obszarach Ameryki.
W tamtym okresie klimat różnił się od obecnego. Letnie deszcze w górach były obfitsze, granica wiecznego śniegu przebiegała niżej, większa część wybrzeża była pustynią, doliny były zalesione, rzeki były zasobniejsze w wodę. Północną część wybrzeża pokrywały łąki i nieliczne drzewa. Zadomowiły się tu zwierzęta łowne, takie jak mastodonty, dzikie konie i wielbłądowate.
Mieszkańcy tych obszarów głównie spożywali dziko rosnące rośliny, ale byli też myśliwymi i polowali za pomocą włóczni z kamiennym ostrzem.
Południowe wybrzeże Ekwadoru, pustynia Atacama w północnym Chile, góry Wenezueli, Chile i Argentyny.
Podobieństwo między ty­mi regionami jest na tyle duże, aby sugerować, że kultury ekwadorska i chilijska były współczesne pe­ruwiańskiej, ale występują też wyraźne różnice w ze­stawach  narzędzi  z  poszczególnych regionów.

W tym najdawniejszym okresie wyróżniamy cztery następujące kultury, odkryte na podstawie badań archeologicznych:

Zona Roja
Okres: około 10000 lat p.n.e.
Występowanie: dolina rzeki Chillon, okolice miejscowości Zona Roja
Tryb życia: zbieractwo
Zamieszkanie: jaskinie
Pozywienie: dziko rosnące owoce, owoce morza

Oquendo
Okres: około 10000 lat p.n.e.
Występowanie: dolina rzeki Chillon, okolice miejscowości Oquendo
Tryb życia: zbieractwo
Zamieszkanie: jaskinie
Technika: wyrób cienkich noży
Pożywienie: dziko rosnące owoce, owoce morza

Chiveteros I
Okres: około 8000 lat p.n.e.
Występowanie: jaskinie w Lauricocha i Moquwque, południe kraju
Tryb życia: myślistwo
Zamieszkanie: jaskinie
Technika: ciężkie kamienne topory i siekiery, szerokie groty do oszczepów
Rysunki naskalne przedstawiające sceny z polowań (głównie na guanako).
Znalezione czaszki wykazują sztuczne deformacje
Ceremonie pogrzebowe: zmarłemu pozostawiano żywność i dwa turkusowe kamienie

Chiveteros II –
Okres: około 8000 lat p.n.e.
Występowanie: jaskinie w Chilca i Toquepala, suchy region Andów na wysokości 3500 m.n.p.m. 
Tryb życia: myślistwo, początek prymitywnego rolnictwa
Zamieszkanie: jaskinie, w okresie późniejszym osady 10-15 rodzin
Technika: ciężkie kamienne topory i siekiery, szerokie groty do oszczepów, sieci do połowu ryb
Ubiór: tkaniny z włókien kaktusa (odnaleziono koszulę), płaszcze ze skór wikunii, zdobienie prostymi wzorami geometrycznymi
Broń: pałka, maczuga, oszczepy z grotami z bazaltu lub obsydianu
Pożywienie: jelenie, morskie mięczaki, langusty, ryby, owoce kaktusa, dzikie pomidory, ziemniaki, jiquima
Obrzędy: by zapewnić sobie pomyślność na polowaniu lub połowach uderzali w namalowane na ścianach podobizny zwierząt
Budownictwo: W późniejszym okresie ceremonialne, kamienne budowle na planie czworokąta oraz chatki mieszkalne w kształcie piramidek, z pochylonymi ścianami podpartymi kościami wieloryba.
Zabawki dla dzieci: kolorowe ptaszki z wiązek słomy

OKRESY III – IV  (lata 8000 – 4200 p.n.e.)

Obszar: góry w Peru i Boliwii

Ludność:  utrzymująca się głównie z polowania na jelenia andyjskiego i guanako.
Mieszkali w jaskiniach na wysokości powyżej 4500 m n.p.m., do których przenieśli się po cofnięciu się lodowców.
Narzędzia stosowane przez nich:

  • groty,
  • drapacze,
  • ostrza nożowate, dwustronnie retuszowane ostrza nożowate,
  • wąskie, trójkątne ostrza,
  • ostrza wierzbowate, liściowate i owalne,
  • kości zwierząt.

Groty były wykonywane metodą dociskową, a drapacze stosowano do przygotowywania skór na odzież.
Do wyrobu ostrzy i innych przedmiotów stosowano jaspis, krzemień, obsydian, opal, bazalt i kwarc.
Jaskinie były prawdopodobnie zamieszkane jedynie w okresie letnim, bo w zimie klimat był tam nie sprzyjający zarówno dla ludzi, jak i dla zwierząt. Myśliwi podążali za stadami zwierząt, schodząc wraz z nadejściem zimy do niżej położonych dolin górskich. W zimowych obozach na niższej wysokości często żyli na otwartej przestrzeni, a nie w jaskiniach.

Obszar: Wybrzeże 

Tereny te obrastał głównie wilgotny las (lomas).
Podstawą żywienia były rośliny nasienne i bulwiaste (ziemniaki), organizmy morskie oraz zwierzęta – jelenie, lisy, polne sowy, duże ślimaki, ryby i skorupiaki. Jedzono także lamy, wigonie i guanako, na które polowano w obszarach górskich.
Mgielna roślinność wysychała całkowicie w lecie, dlatego jedynie w zimie był to obszar dobry dla życia ludzi i zwierząt.
Na zwierzęta polowano z oszczepami o kamiennych ostrzach, wyrzucanymi prawdopodobnie za pomocą miotaczy.
Uprawiano tykwę, bawełnę, fasolę, guawę, paprykę chili, dynię.
Zbierano turzycę i sitowie z których wykonywano do wyrobu sznurów.
Nasiona dzikich roślin zbierano i rozcierano w moździerzach lub na prymitywnych rozcieraczach, czyli kamiennych żarnach.

Narzędzia:

  • ostrza trzoneczkowate, wykonane techniką naciskową,
  • drapacze,
  • zgrzebła,
  • tłuki,
  • przekłuwacze,
  • narzędzia rdzeniowe,
  • wiertniki,
  • małe narzędzia z ostrym zakończeniem,
  • kamienie żarnowe,
  • moździerze i rozcieracze,
  • bifacjalne ostrza nożowate,
  • ostrza liściowate o długim trzonku,
  • ostrza liściowe o formie laurowatej.

W okresie 3600 – 2500 p.n.e. zanika technika naciskowa wykonywania narzędzi. Nie stosuje się już narzędzi z kamienia łupanego, a jako materiał do wykonywania narzędzi stosuje się kości i drewno.

Tworzono bawełniane tkaniny o rzadkim splocie i bawełniane sieci na ryby.
Do połowu ryb używano linek z haczykami zrobionymi z muszli małży i prostych kamiennych obciążników lub haczyków połączonych z obciążnikami, gdzie kościane haczyki przywiązane były do kamiennych obciążników.
Domy budowano jako proste, stożkowe szałasy o trzcinowej konstrukcji wzmocnionej żebrami wieloryba i pokrytej warstwą łodyg turzycy.
Zmarłych owijano matami i układano w pozycji wyprostowanej i często przygniatano ciężkimi kamieniami lub przebijano palikami przechodzącymi przez ciało. Zwłoki były też czasem zawinięte w maty i tkaniny i ułożone w pozycji zgiętej, z kolanami podciągniętymi do piersi, a także owinięci skórami zwierzęcymi i matami z turzycy oraz wyposażeni w tkane okrycia, sieci, plecione torby, paciorki z kamienia, kości i muszli, drewniane włócznie oraz nieliczne narzędzia drewniane i kamienne.
Na jednym stanowisku znaleziono zbiorowy pochówek składający się z rozczłonkowanych i częściowo całych zwłok, wraz z fragmentami ich pierwotnych okryć i częścią wyposażenia grobowego.
Na skutek zmian klimatu ludzie systematycznie zaczęli opuszczać kurczące się tereny lomas.

OKRES IV wczesny (lata 6000 – 4200 p.n.e.)

Obszar: pustynne wybrzeże północne.

Narzędzia:

  • drapacze do skór,
  • ostrza nożowate
  • ostrza liściowate.

Na tych obszarach odnaleziono kości mastodontów, można więc przypuszczać, że stanowiły one pożywienie tych mieszkańców.

OKRES V (lata 4200 – 2500 p.n.e.)

Obszar: Wybrzeże środkowe

Ludność: rolnicy i rybacy.
Pożywienie stanowiło kilka odmian dyni,  tykwa butelkowa, fasola awokado, papryka chili, bataty, kukurydza, małże i mięczaki,  ryby, lwy morskie, przybrzeżne ptaki, świnki morskie.
Do połowu ryb stosowano linki z haczykami z muszli małży i prostymi kamiennymi obciążnikami, Wyrabiano także paciorki z kości ptaków i grubych skorup ślimaków, duże, bazaltowe i andezytowe odłupki oraz sznury z turzycy i włókien innych, dziko rosnących roślin.
Plemiona żyjące na wybrzeżu w V okresie przedceramicznym prowadziły unormowany tryb życia, polując na ryby, skorupiaki, lwy morskie i ptaki oraz uprawiając bawełnę i dyniowate.
Obszar: północne wybrzeże Peru i południowe wybrzeże Ekwadoru.
W tamtych czasach tereny te pokrywały łąki, zarośla, a wzdłuż brzegu rosły namorzyny.
Ludność: osiedlała się sezonowo – w porze deszczowej (letniej) osiedlano się w głębi lądu, a w okresie zimy wzdłuż strumieni, blisko oceanu.
Gospodarka wyłącznie zbieracka, połączona z sezonową migracją dla wykorzystania określonych naturalnych źródeł pożywienia.
Spożywano niemal wyłącznie mięczaki.
Nie ma śladów uprawy roślin jadalnych, ale zaczęto uprawiać bawełnę typu peruwiańskiego –  długime, łatwo oddzielające się od nasion włókna.

Narzędzia:

  • narzędzia wnękowe, zbieżne i zębate
  • małe drapacze o nierównych krawędziach
  • moździerze do rozcierania
  • drapacze o gładkich krawędziach do skór
  • prymitywne narzędzia otoczakowe
  • gładzone siekierki i dłuta
  • brak ostrzy liściowatych,

Bardziej precyzyjne narzędzie i broń wyrabiano z drewna i bambusa.

Obszar: Wybrzeże południowe

Tereny bardziej zalesione, dlatego polowano tu na guanako i jelenie.
Ludność: wędrowny tryb życia, zamieszkiwano zarówno jaskinie i schroniska skalne położone wysoko, w najwyższych częściach dolin, jak i obozowiska na obszarach lomas, blisko brzegu oceanu.
Gospodarka łowiecka, brak śladów zbierania pożywienia roślinnego.

Narzędzia:

  • duże ostrza liściowate (zwłaszcza trzoneczkowate),
  • drapacze do skór,
  • rylce,
  • wiertniki

Wraz z postępującym wysychaniem wybrzeża i przesunięciem się prądu peruwiańskiego na północ kurczyły się łąki mgłowe, a namorzyny cofały się ku północy.
W związku z tym plemiona zbieraczy musiały porzucić dotychczasowy sposób życia i skierować swoje wysiłki ku rolnictwu.

OKRES VI  (lata 2500 – 1800 p.n.e.)

Charakterystyczna cechą tego okresu było zróżnicowanie kulturowe pomiędzy poszczególnymi regionami. Mieszkańcy regionów stosowali różne techniki i style architektoniczne, modele osadnicze i struktury społeczno-polityczne, inaczej uprawiali pola, spożywali inne pokarmy.

Obszar: Wybrzeże

Społeczność:
Styl życia: rolnictwo, rybołówstwo.
Znaczny wzrost ludności.
Wyraźny rozwój techniki i sztuki.
Osady zakładano zazwyczaj nad brzegiem oceanu lub w jego pobliżu, w deltach rzek, na otwartych piaszczystych plażach, obok dawnych zatok i lagun, na stromych wzgórzach, albo też na skalistych cyplach.
Społeczeństwa mogły obejmować więcej niż jedną wieś lub kilka dolin wybrzeżnych.
Stosowano deformację czaszek.

Budownictwo:
Budownictwo z kamienia, ce­gły adobe i ubitej gliny.
Wzdłuż całego wybrzeża powstały stałe osady, pojawiły się budowle publiczne w formie świątyń, piramid i ołtarzy.
Kości wielorybów stosowane zarówno do konstrukcji domów, jak i do wyrobu narzędzi.

Pożywienie:
Na stanowiskach archeologicznych znaleziono duże ilości małży, mięczaków i innych skorupiaków, ości ryb, rekinów i płaszczek, kości lwów morskich, kormoranów, mew, pelikanów i innych ptaków przybrzeżnych oraz resztki osłonie i wodorostów.
W strefie lomas ślimaki zbierano na łąkach mgłowych.

Rolnictwo:
Większość dolin wybrzeża była uprawiana. Uprawiano wszystkie znane do tej pory rośliny z wyjątkiem manioku i orzeszków ziemnych.
Uprawa początkowo ograniczona do bawełny, tykwy i dyni, w kolejnych latach rozszerzona o fasole lima i „jasiek”, paprykę chili, achira, lucuma i ciruela del fraile, pacae, avocado i prawdopo­dobnie tytoń oraz guava i kuku­rydzę.
Na wybrzeżu środkowym uprawiano głównie guava i paprykę chili, ale archeolodzy znaleźli także bulwy i kłą­cza, z których udało się wyodrębnić achira i bataty, a prawdopodobnie także ziemniaki.
Bawełnę i tykwę wykorzystywano do celów rze­mieślniczych. Rośli­ny te nie stanowiły źródła pożywienia. Z tykw wy­cinano miski, butle, tarczki i pływaki do sieci. Bawełny używano do wyrobu odzieży, sieci i sznurów.
Brak dowodu na stosowanie nawadniania.
Prawdopodobnie pola miały kształt wąskich pasów ziemi wzdłuż brzegów rzek oraz wokół źródeł i potoków. Przypuszcza się, że w niektórych dolinach wybrzeżnych przy upra­wie wykorzystywano okresowe wylewy rzek.
Pola na brzegach rzek dawały plony tylko w lecie, a te usytuowane przy wybrzeżnych źródeł także w zimie.
Technika uprawy pokrewna kopieniactwu: ścina się drzewa lub zdziera z pni pas kory i pozostawia do obumarcia. Poszycie wycina i spala na miejscu. Siew przez wykonanie zagłębienia kołkiem lub kopaczką, wrzucenie w dołek ziaren i przysypanie ich. Gleby nie odwracano i nie odchwaszcza.
Narzędziami rolniczymi były kije-kopaczki.

Hodowla:
Nie stwierdzono obecności lam, alpak i psów. Hodowano świnki morskie – konstruowano tam dla nich pomieszczenia w postaci wyłożonych kamieniami tunelików, biegnących pomiędzy sąsiednimi izbami.

Zbieractwo:
Zbierano dziko rosną­ce rośliny – turzyca, rogoża, sitowie, trzcina, pałka szerokolistna, dzikie ziemniaki, Tillandsia, jadłoszyn. lucuma i ciruela del fraile.
Turzyca – wyplata­nie mat, koszy i sznurów, kłącza i bulwy do spożycia.
Rogoża – grube, ciężkie maty, moc­ne sznury, krycie dachów.
Trzcina – strzały, konstrukcja ścian z plecionki oblepionej gliną.
Konary jadłoszynu oraz łodygi i liście Tillandsia wykorzystywano na opał, a drewno było surowcem na włócznie, świdry ogniowe, uchwyty do noży i wiele innych wyrobów.
Pałka szerokolistna i dzikie ziemniaki do spożycia.

Rybołówstwo:
Do połowu ryb używano linek i sieci. Sieci wykony­wano z bawełny i turzycy, wyposażając je w kamien­ne obciążniki i zapewniając ich pławność dzięki pły­wakom zrobionym z tykw butelkowych.
Haczyki na ryby wykonywano z muszli mał­ży, muszli mięczaków lub kości. Obciążni­kami do linek były najczęściej zwykłe otoczaki lub obtłuczone kamienie, obwiązane kilkoma zwojami bawełnianego sznurka.
Jako przynęty stosowano najczęściej kraba piaskowego muimuy (Emerita analoga).
Nie ma też dowodów, że do połowu ryb używano jakich­kolwiek łodzi.

Myślistwo:
Polowano na lwy morskie i ptaki. Zaprzestano polowań na jelenie.
Na wybrzeżu pół­nocnym wytwarzano jedynie miniaturowe proce – drewniane i kamienne. Znaleziono także groty, miotacze oszczepów. Natomiast na wybrze­żu południowym znaleziono precyzyjne narzędzia wiórowe i małe obsydianowe ostrza. Ponieważ obsydian pocho­dził z gór, jego obecność na wybrzeżu południowym jest jedynym dowodem na istnienie handlu.

Tkactwo:
Tkaniny bawełniane wykonywane dwiema technikami.
Luźny splot – najczęściej stosowana. Materiały takie cechują się rzadko rozmieszczonymi podwójnymi nitkami wątku, które po przejściu przez jedną lub dwie nitki osnowy są przeplecione jedna przez drugą. Plecionka (siatka bezwęzłowa).
Częstsze stosowanie techniki o luźnym splocie sugeruje, że nicielnica nie została jeszcze wy­naleziona.

Pochówek:
Groby były skupione na cmentarzyskach. Zmarłych owijano wieloma warstwami tkanin i wyposażano w starannie wykonane przedmioty ofiarne. Takie pochówki stosowano dla osób dorosłych i młodocianych oraz dla „szlachty” plemiennej.
Natomiast dzieci i przedstawiciele ubogiej warstwy społecznej grzebani byli w przypadkowych miejscach, ciała były skromnie owinięte, a grobowce zazwyczaj pozbawione wyposażenia.

Obszar: Wybrzeże północne (m.in. doliny Chicama, Viru)

Budownictwo:
Domy jedno- i dwuizbowe,  z podziemnymi konstrukcjami. Ściany tworzą otoczaki osadzone w mieszaninie piasku i mułu, a dach drewniane żerdzie i z kości wielorybów.
Tak, gdzie brak otoczaków budowano podziemne domy skonstruowane z dużych prostokątnych cegieł adobe ustawionych pionowo.
Pod koniec okresu przedceramicznego konstrukcja ta została zastąpiona nadziemnymi murami z ubitej gliny, bez cegieł adobe.
Brak budowli publicznych

Rybołówstwo:
Ryby łowiono głównie za pomocą sieci.

Tkactwo:
Zdobienie tkanin z przędzy wykonywano farbami lub innymi barwnikami, w kontrastowych kolorach lub przez zmianę układu osnowy. Wzory są różne, od pasów na osnowie i prostych rombów do skomplikowanych figur ptaków (kondorów), krabów, ludzi i dwugłowych węży.

Rękodzieło:
Tykwy z nacinanymi wizerunkami ludzkich twarzy.

Obszar: Wybrzeże środkowopółnocne

Społeczność:
Osady budowano najczęściej na piaszczystych plażach lub na krawędzi nadbrzeżnych klifów pomiędzy dolinami; na stromych wzgórzach u ujścia rzek oraz w pobliżu plaż dawnych lagun.
Gęste zaludnienie, duży przyrost ludności.
Stosowano deformację czaszek, które skracano lub i wydłużano ku tyłowi, poprzez przywiązywanie w dzieciństwie deseczki do głowy. Deformacja ta pozostawała na całe życie.

Budownictwo:
Budowano z dużych prostokątnych  bloków bazaltu, które występowały tam w stanie naturalnym i nie wymagały obróbki. Te bloki i prostokątne cegły adobe były ustawiane pionowo i osadzane w gliniastej zaprawie. Większość murów miała dwa lica, pomiędzy którymi znajdowało się wypełnienie z kamieni i gliny. Ściany od wewnątrz i na zewnątrz były otynkowane glinką.
Stosowano szerokie tarasy obłożone kamiennymi blokami, z prostokątnymi niszami w ścianach licowych. Na  platformach budowano dwu-  lub trzyizbowe półziemianki o różnej głębokości – do pasa lub do ramion. Części wgłębione były obudowane  murami z kamiennych bloków, natomiast części nadziemne z cegieł adobe, ubitej gliny lub z trzciny zarzuconej gliną. Każdy dom posiadał w podłodze pomieszczenie dla świnek morskich w postaci obudowanego kamieniami tunelu łączącego dwie izby. Podłogę stanowiło klepisko.
W czasie budowy domów, jako ofiarę, składano w otworach u podstawy ściany owiniętego w tkaninę małego ptaka.

Pożywienie:
Ryby, organizmy morskie, skorupiaki, zwierzęta z przybrzeżnych obszarów, świnki morskie, kukurydza

Rolnictwo:
Wprowadzenie uprawy kukurydzy

Hodowla:
Hodowla świnek morskich

Rybołówstwo:
W pobliżu skalistych cypli łowiono na linkę z pomocą haczyków.

Myślistwo:
Na zwierzęta polowano na obszarach przybrzeżnych

Pochówek:
Znajdowane przez archeologów zwłoki owinięte były wieloma warstwami tkanin i mat oraz wyposażone w bogaty zestaw ozdób, naczyń z tykw i żywności.
Ciała były silnie zgięte, z kolanami podciągniętymi do brody i głowami zwróconymi na zachód.
Większość zmarłych grzebano pod podłogami domów, następnie wykonując nowe klepisko i nadal w nich zamieszkiwano.
Ze zmarłymi grzebano naszyjniki, wisiorki i inne ozdoby z muszli, kamienia i kości – kościane szpilki do włosów, które stosowano tez jako szydła do wyrobu materiałów plecionych i siatkowych. Ponadto zmarłym pozostawiano haczyki na ryby, broń, butle, misy, oraz talerze wycięte z tykw, zawierające żywność.

Obszar: Wybrzeże środkowe

Społeczność:
Osady budowano na plażach, koło dawnych zatok, na skalistych wzgórzach lub w niższych częściach dolin rzecznych.
Słabe zaludnienie

Budownictwo:
Zastosowanie  różnych technik i materiałów, rozkwit budownictwa. Materiałami konstrukcyjnymi były kamienne bloki ustawione pionowo lub poziomo, duże prostokątne cegły adobe, otoczaki, ziemia, małe kostkowe cegły adobe, kręgi wielorybów i bloki koralowca. Stosowano także tłuczeń – jako wypełnienie międzylicowe.
Domy składały się z kilku pomieszczeń i były zbudowane z kamiennych bloków lub dużych cegieł adobe osadzonych pionowo w glinianej zaprawie. Domy, które  budowano na powierzchni lub sztucznych kopcach, zapewniały pomieszczenia mieszkalne dla 8 – 10 osób.
Archeologowie odkopali piramidę zbudowaną z cegieł adobe, otoczaków przynoszonych z koryt pobliskich rzek, piasku, bloków koralowca i kręgów wieloryba. Znajdowały się tam obrzędowe schowki (jamy), w których składowano wszelkie dobra: wiązki turzycy, liście, korzenie lub kłącza, otoczaki, muszle skorupiaków, małży i ślimaków lądowych, osłonice,  ryby, ptasie dzioby, surową bawełnę, tykwy (niektóre przycięte na kształt butli lub pływaków do sieci), wiązki patyków, kości ptaków i lwów morskich, igły, miarki oczkowe do sieci, narzędzia kościane, plecionkowe tkaniny bawełniane, przędzę bawełnianą, maty plecione z turzycy oraz sznury z turzycy lub sitowia.
Stosowano także naturalne kamienne ciosy, płasko ułożone i osadzone w glinianej zaprawie, otynkowane następnie glinką.

Rolnictwo:
Uprawiano bataty.
Nie uprawiani kukurydzy

Hodowla:
Nie hodowano świnek morskich

Obszar: Wybrzeże środkowopołudniowe

Społeczność:
Stosowano deformacje czaszek.

Budownictwo:
Budowano kilka izb, korytarze i komory magazynowe. Wszędzie były klepiska, podstawy ścian wykonano z mieszaniny tłucznia i gliny, ściany tynkowano glinką.
Stosowano także duże prostokątne cegły adobe.

Pochówek:
Zmarli byli owijani matami i wieloma warstwami bawełnianego materiału, ubrano ich w naszyjniki i wisiorki z kości, muszli i kamienia.
Ciała były silnie zgięte, ułożone głowami na zachód.
W grobach umieszczano także różne przedmioty: szpila do włosów, szydła, szpatułki, igły i narzędzia kościane, miotacze oszczepów, groty, ostrza harpunów, drewniane włócznie i maczugi ozdobione zębem rekina, moździerze i rozcieracze, haczyki na ryby z muszli, lusterka z agatu w oprawie z wypalonej gliny, tacki i rurki, buteleczki na wapno z tykwy lub z drewna, wapno i liście koki, bardzo różnorodne szczątki roślin, kosze, torby i rozmaite przedmioty drewniane.

Obszar: Wybrzeże południowe

Społeczność:
Łowiecki i zbieracki tryb życia.
Mieszkańcy wyrabiali małe ostrza, starannie wykonanych techniką naciskową z obsydianu importowanego z południowych gór.

Pożywienie:
dynia

Rolnictwo:
Uprawiano dynię

Rybołówstwo:
Sieci z bawełny

Tkactwo:
Plecione tkaniny bawełniane

Obszar: Góry

Społeczność:
Grupy o małej ilości osób, których marszruty zależą od zwyczajów łowionych przez nich zwierząt.
Obozy zakładano w jaskiniach lub schronieniach skalnych.
Łowiecki styl życia, w późniejszym okresie przechodzący w osiadły.

Pożywienie:
Jeleń, guanako, kukurydza

Rolnictwo:
Uprawa kukurydzy

Myślistwo:
Polowanie głównie na jelenie i guanako.

OKRES INICJALNY (lata 1800 – 900 p.n.e.)

Okres inicjalny wyróżnia się od wcześniejszych tym, że rozpowszechniła się prawa
kukurydzy, wprowadzono do uprawy maniok i orzeszki ziemne oraz udomowiono lamy.
Ponadto następuje znaczny rozwój osiadłego życia wiejskiego oraz budowane są centra ceremonialne. Właśnie kształtowanie się rolniczego trybu życia, dawało mieszkańcom zaoszczędzić czas, tracony do tej pory na poszukiwanie dziko rosnących roślin i polowania. Mogli oni teraz zając się czasochłonnym planowaniem i budowa wszelkiego typu budownictwu publicznego i kultowego.
Model koczowniczy zanikł niemal całkowicie.
Potrawy pieczone przygotowywano na gorących kamieniach.
Mimo, że badacze szacują wprowadzenie uprawy kukurydzy na okres inicjalny, to najstarszą kukurydzę znaleziono w jaskini Piklmachay w okolicy Ayacucho, datowaną na około 4300-2800 p.n.e., czyli na V okres przedceramiczny.
Okres inicjalny to wyraźny wzrost spożycia produktów rolnych – kukurydzy, orzeszków ziemnych, manioku, batatów i lucuma. Spożywano także poławiane owoce morza oraz produkty pozyskane na zasadzie rozwijającego się handlu (mieszkańcy wybrzeża wymieniali towary z mieszkańcami dolin i gór).
Okres inicjalny to także pojawienie się ceramiki (pierwsze datowane węglem próbki ceramiki pochodzą z 1800 roku p.n.e., kolejne datowania to lata 1600 i 1500 p.n.e.) i wprowadzenie nicielnicy do warsztatów tkackich. Ceramikę okresu inicjalnego ce­chował czysto środkowowybrzeżny styl, którego spe­cjalnością była dekoracja nacinana i malowana, zwła­szcza po wewnętrznej stronie płytkich talerzy. Prze­ważała ornamentyka geometryczna.
W kwestii społecznej następuj silne pogłębienie się regionalnej izolacji, wyłaniają się kultury regionalne, różniące się między sobą własnym stylem ceramicznym i architektonicznym, własnym typem osadniczym.

OKRES HORYZONTU WCZESNEGO (lata 900 – 200 p.n.e.)

Ludność wybrzeża zaczęła budować (kopać w ziemi) i stosować kanały nawadniające. 
Najważniejszym wydarzeniem w horyzon­cie wczesnym było powstanie większych miasteczek i małych miast.
Notuje znaczny rozwój technologiczny – tkactwa i metaloplastyki. Do wyroby metaloplastyki, ozdób i przedmiotów codziennego użytku stosowano miedź i złoto.
Największe miasta zbudowane w tym okresie: Chavin de Huantar, dolina Ica

OKRES PRZEJŚCIOWY WCZESNY (lata 200 p.n.e. – 600 n.e.)

Okres ten cechują rewolucyjne przemiany – powstają wielkie miasta, tworzą się regionalne państwa ze stolicami. Upowszechniają się systemy irygacyjne.
Intensywne działania wojenne stały się elementem codziennego życia – powstają fortece oraz ufortyfikowane miasta. Coraz większe znaczenie w życiu tych społeczności odgrywała armia. Wojny miały na celu powiększenie terenu, zdobycie terenów na uprawy i hodowle. W sztuce pojawiają się motywy batalistyczne: wojownicy, sceny bitew, głowy-trofea.
W grobowcach znajdowano ciała z wyraźnymi ranami bitewnymi. Wraz ze zmarłymi w grobach znajdowano broń i głowy-trofea. 
Stale wzrasta zaludnienie – trudno dokładnie obliczyć liczbę lud­ności w Andach Środkowych, ale z pewnością była kilkakrotnie większa niż w epoce przedceramicznej czy okresie  inicjalnym. Najgęściej zaludnione było wybrzeże środkowopółnocne.
Wojny wpływały na znaczną śmiertelność męskiej populacji w wieku reprodukcyjnym.
Podstawę wyżywienia stanowiły ziemniaki, kukurydza, dynie, fasole, maniok, papryki chili, achira, lucuma, ryby, świnki morskie. Uprawiano bawełnę i hodowano lamy.  Mieszkańcy miast leżących powyżej 3700 m.n.p.m. uprawiali ziemniaki, quinoa, oca, ulluco, hodowali lamy, alpaki i świnki morskie.
Technika i rzemiosło osiągnęły swój szczyt rozwoju.
Wraz ze wzrostem liczby centrów ceremonialnych zaobserwowano przechodzenie od modelu odrębnych wsi do wspólnoty rozproszonej, co miało na celu maksymalne wykorzystanie ziemi uprawnej – osady budowano na jałowych stożkach aluwialnych wzdłuż brzegów dolin. Systemy rozproszonych wspólnot skupionych wo­kół centrów ceremonialnych dostarczały sie­dlisk dla dużej ilości ludzi, nie zajmując tak po­trzebnej ziemi uprawnej oraz zapewniały sprawną dy­strybucję żywności i usługi.
Powstaje wiele piramid i kopców platformowych – zbudowane z małych cegieł adobe, zdobione ściennymi malowidłami. Najsłynniejsze to Maranga w Limie, oraz Piramidy Słońca i Księżyca w dolinie Moche.
W tym okresie istniała kultura Lima (200 p.n.e. – 500 n.e.)
Największe miasta zbudowane w tym okresie: Cerro de Trinidad (dolina Chancay), rybacka osada Playa Grande i Cerro Culebra (wybrzeże na północ od doliny Chillon), Tiahuanaco (południowy basen jeziora Titicaca), Huair (rejon górnej Mantaro), Pucara (w basenie północnym).
Każde takie miasto składało się z centrum z monumentalnymi budowlami publicznymi i placami oraz z  rozległych dzielnic mieszkalnych. Każde było też ośrodkiem synchorytycznego systemu, na który składały się zurbanizowane i rolnicze miasteczka oraz liczne wsie. Charakterystyczne są kamienne posągi i stele.
Tiahuanaco to najsłynniejsze ruiny w Andach Środkowych. Określane jako centrum ceremonialne. Centralna zabudowa obejmuje duży, oblicowany kamieniami kopiec platformowy, wielkie platformy z obniżonymi dziedzińcami, świątynię „półpodziemną” i „pałac”. Budowle te są słynne dzięki perfekcji obróbki kamienia i zastosowaniu miedzianych kotw do łączenia kamiennych bloków.
Ponadto duże miasta powstawały w dolinach Pisco, Ica, Nazca i Acari – każde z tych południowowybrzeżnych osiedli składało się z gęsto zbudowanych domów o fundamentach z polnych kamieni oraz kil­ku otwartych placów. Mury obronne zbudowane z kamieni i cegieł adobe.
Powstają osady Cajamarquilla (dolina Rimac) i Pachacamac (dolina Lurin) będące centrami ceremonialnymi.

OKRES HORYZONTU ŚRODKOWEGO (lata 600 – 1000 n.e.)

Największe miasta zbudowane w tym okresie: Chakipampa, Acuchimay i Nawimpukyu.

CHAKIPAMPA
Na początku VII wieku powstaje nowy ośrodek będący pod wpływem Tiahuanaco. Ośrodek zostaje opuszczony około VIII lub IX wieku.

Rozkwit dwóch imperiów które zakończyły okres regionalnej izolacji, a wywodziły się z okolic jeziora Tititaca na terenie peruwiańsko-boliwijskiego Altiplano:

  • ze stolicą w Huari;
  • ze stolica w Tiahuanaco – obszar basenu jeziora Titicaca, tereny na południe od doliny Majes i Arequipy oraz wybrzeże i góry dzisiejszego północnego Chile. 

Rozkwit wymiany handlowej oraz idei.
Powszechny staje się zwyczaj grzebania zmarłych w starych piramidach, w których przebijano ściany z cegieł adobe. Piramidy, ponieważ utraciły już w tym okresie swój religijny charakter, nie były chronione przez kapłanów i służbę świątynną.
Charakterystyczną cechą okresu jest szybki upadek powstałych imperiów – być może na skutek braku doświadczenia w zespalaniu zdobytych obszarów. Upadły duże miasta, ludność się rozproszyła, zanika tryb życia miejskiego.   

HUARI
Chronologia tej kultury obejmuje fazę I (600–700 n.e.) oraz fazę II (700–800 n.e.).
Nowe badania wyodrębniły fazę 1A (600-650), 1B (650-700), A2(700-750), 2B (750-800).
Gdy w wieku VIII lub IX miasto Chakipampa pustoszeje i upada, a Huari – leżące w dolinie Mantaro na terenie departamentu Ayacucho – przekształca się stopniowo z mającego duże znaczenie religijne miasta w centrum potężnego państwa. W wyniku dalekosiężnych podbojów imperium objęło tereny południowego, środkowego i północnego Peru, od Cajamarki na północy po dorzecze Osmore na południu. Wybrzeże i góry, od doliny Chicama i Cajamarca na północy od doliny Ocona i Sicuani na południu.
Miasto szybko sie rozrastało – w szczytowym okresie mogło tu żyć 50 000 ludzi.
Lud miał charakter wojowniczy, prowadził liczne podboje – głównie na północy aż po dolinę Lambayeque. Wojownicy Huari zastosowali jako pierwsi w uzbrojeniu łuki i strzały. W celach obronnych miasto Huari, jak i pozostałe miasta tej kultury były otoczone murami.
Gdy Huari zaatakowali ziemie należące kiedyś do Mochica zniszczyli piramidy tworząc w nich grobowce.
Pozostałością obecności Huari na danym obszarze są ruiny miast i fortyfikacji, jak również ikonografia będąca zapożyczeniem wzorców Tiahuanaco.Miasto dobrze rozplanowane, z ulicami, budynkami publicznymi, warsztatami rzemieślniczymi, placem targowym, systemem nawodnienia i przechowywania wody, magazynami żywności i podziemnymi galeriami będącymi najprawdopodobniej grobowcami. Ściany budowane z 2-metrowych kamiennych płyt, w niektórych budynkach osiągają długość kilkuset metrów i wysokość 12 metrów. Najwyższe budynki mają trzy kondygnacje.
Centra kulturowe w miastach  Huari, Chakipampa i Pacheco (w dolinie Nazca). W ośrodku kultowym Chakipampa wytwarzano wielobarwne urny, wykorzystywane w obrzędach (proceder polegał na tłuczeniu wielkiej ilości takich urn). Urny ozdabiano wzorami z kamiennych rzeźb w Tiahuanaco.
Styl ceramiczny z nowszego okresu imperium Huari nazywany jest Vinaque – wielobarwne wyroby, zdobione bóstwami Tiahuanaco, eksportowana na cały obszar imperium.
Budowa magazynów państwowych i wojskowych w Piquillacta (dorzecze Apurimaq) i w Virocachapampa (okolice Huamachuco).
Wielobarwna ceramika znajdowana w grobowcach arystokracji.
Działalność handlowa i wymienna prowadzona na wysokim poziomie – odnaleziono figurki z turkusu i innych eksportowanych surowców. 
Do rozwoju handlu przyczynił się także bardzo dobrze wykonany system drug, wykorzystany później przez Inków.
Największa ilość odnalezionych głów-trofeów, a wizerunki głów-trofeów stanowią jeden z najpopularniejszych motywów ikonografii Huari. Głowy-trofea wojowników noszono na sznurze otaczającym szyje. Głowy-trofea kultury Huari zostały zdeponowane pod podłogami obiektów architektonicznych, w towarzystwie fragmentów naczyń ceramicznych. Naczynia zdobiły ikonograficzne przedstawienia wojowników trzymających głowy-trofea. Głowy mogły zostać wykonane w trakcie konfliktów zbrojnych. Czaszki są zestandaryzowane, a ich podobieństwo sugeruje, iż zostały wytworzone przez grupę wykwalifikowanych specjalistów. Głowy ponadto wykazują pewne podobieństwa wielkościowe, co może wskazywać, iż celowy wybór osobników przeznaczonych do pełnienia funkcji ofiar mógł opierać się na pewnych cechach morfologicznych. Większość to męskie czaszki dorosłych ale są i dziecięce.
Niektóre czaszki mają otwory wykonane w okolicy bregmy, czyli punktu zlokalizowanego na sklepieniu czaszki a także otwory wywiercone w gałęziach żuchwy, zapewne w celu przymocowania ich do czaszki. Często z czaszek całkowicie usuwano kości potyliczne z których wykonywano swoiste amulety, noszone przez szamanów w trakcie rytuałów.
Inne miasta tej kultury: Paquilacta (niedaleko Cuzco), Cajamarquilla (na wybrzeżu, stolica późniejszego państwa Cuismancu), Pachacamac (wybrzeże Oceanu Spokojnego, w dolinie rzeki Lurin).

Głównym ośrodkiem religijnym – nie tylo w państwie Huari – ale dla innych miast Peru było Pachacamac – siedziba jedynej powszechnie uznawanej w całym kraju wyroczni zwanej tak jak nazwa miasta Pachacamac. Imię to oznaczało „Władca Świata” – czyli ten, który decyduje o porządku wszystkich rzeczy, na ziemi i w kosmosie. Do świątyni przychodzili pielgrzymi z całego Peru prosząc o proroctwa, ofiarując wyroczni złoto i srebro. Ponadto okoliczne miejscowości i wsie przekazywały do sanktuarium daniny w postaci żywności i szlachetnych kruszców. Z uwagi na ilość pielgrzymów miasto szybko się rozrastało – jeden z kronikarzy Hiszpańskich określił, że „…jest większe od Rzymu”.
Centralny punkt to święty krąg w którym stał drewniany posąg Pachacamaca oraz posągi ryb, psów i lisów.
W wielu miastach sanktuarium miało swoje „oddziały” – do których przybywali pielgrzymi i tam zostawiali dary dla Pachacamaca.
Po upadku państwa Huari sanktuarium funkcjonowało nawet w czasach Inków, którzy przyjęli to bóstwo do swojego panteonu.
W okresie zbierania okupu za Atahualpę do Pachacamac przybył Hernando Pizarro. Inkowie większość skarbów ukryli przed Hiszpanami, ale i tak to co Hiszpanom udało się zebrać było ogromnej wartości – 650 kg cennych wyrobów ze złota oraz 16 000 uncji wyrobów ze srebra (czyli 448 kg, 1 uncja = 28 gramów). Niektórzy autorzy uważają, że Inkowie ukryli 25 ton przedmiotów ze złota i srebra.

W okresie 700 – 750 r.n.e. imperium przestaje istnieć. 
Ruiny Huari odkrył w roku 1942 Julio Cesar Tello.

OKRES PRZEJŚCIOWY PÓŹNY (lata 1000 – 1476 n.e.)

Okres doskonałości technologicznej i szerokiej wymiany handlowej miedzy regionami.
Kraj podzielił się na małe państewka, wznowiły się wojny międzyplemienne. Dopiero w drugiej połowie tego okresu lud Chimu dokonuje podboju od Supe do obszarów obecnego Ekwadoru. Rozwój modelu centrów ceremonialnych i wspólnot rozproszonych.
W sztuce, zwłaszcza w ceramice, notuje się znaczne zróżnicowanie stylów. Niemal każdy region ma swój własny styl – czasem nawiązujące do Tiahuanaco, czasem do Pachacamac, a czasem zupełnie odmiennym, nie związany z innym stylem.
Rozwój technik ceramicznych – rozwój i zastosowanie metod „paletkowania” i wyrobu z form.
Rozwój technik tkackich – rozpowszechnia się wyrób kilimów.
Wyrób także tkanin gazowych, luźno wiązanych siatek, tkanin o splocie rypsowym, kratkowanym lub pasiastym z farbowanej przędzy, tkaniny brokatowe, haftowane, materiały podwójne i potrójne, o splocie diagonalnymi atłasowym, tkaniny malowane, farbowane, z wzorami w naturalnym kolorze przędzy lub z barwionymi nićmi osnowy (barwione przed rozpoczęciem tkania) o wzorach wcerowywanych, przetykanych piórami.
Gęstość osnowy wynosiła 200 nici na cal (nawet do 250) – dla porównania w Europie w tamtejszych czasach tkaniny miały gęstość 85 nici wątku na cal.
Każdy region miał swój styl ale różnice między nimi były małe. Handel wymienny tkaninami miał szerszy wymiar niż w ceramice.
Rozwój technik metalurgicznych. Pojawia się metoda posrebrzania, znajdują zastosowanie  stopy miedzi z cyną (brąz) oraz stopy miedzi i arsenu o właściwościach zbliżonych do brązu. Techniki pozłacania, odlewania z formy, „trąconego wosku”. Wytapianie miedzi do tworzenia narzędzi, dłut, ostrz do kijów-kopaczek. Z miedzi i brązu wyrabiano także obuchy maczug i noże.
Znaczny regres architektoniczny. Brak budowli z obrobionego kamienia. Nie budowano piramid ale są budowane kopce platformowe – głównie z cegły adobe, kamieni polnych lub ubitej gliny. Domy budowano z plecionej trzciny zarzuconej gliną. Zdobnictwo architektoniczne to jedynie płaskorzeźby w glinie i malowidła ścienne.
Zanika myślistwo, które staje się jedynie rozrywka arystokracji.
Rozwój rolnictwa i hodowli. Uprawa: ziemniaków, quinoli, oca, ulluco, kukurydzy, roślin bulwiastych, dyni, fasoli. Hodowla alpak, lam, świnek morskich. Dietę uzupełniano rybami i skorupiakami. Dla celów niekonsumpcyjnych uprawiano bawełnę.
Rozwój systemów irygacyjnych. Rozpoczęto stosować tarasy dla upraw.
Szacuje się że w tym okresie populacja osiągnęła maksymalna wielkość. 

OKRES HORYZONTU PÓŹNEGO (lata 1476 – 1534 n.e.)

Coraz większy obszar pod panowaniem górskiego plemienia Inków.
Powodzenie ich podbojów można uzasadnić bardzo dobrą organizacją, której brakowało pozostałym plemionom.
Hodowla lam polegała na tym, że w okresie zimowym wypasano je na wybrzeżu, na terenach z pozostałościami roślinności lomas. Ten system stosują peruwiańscy hodowcy w obecnych czasach przy wypasie kóz.
Myślistwo stosowano jako rozrywka dla elit. Władcy utrzymywali stada pod ochroną, by co jakiś czas organizować polowania. Polowano za pomocą proc, bolas, sideł, lassa, maczug i sieci na ptaki.
Dieta oparta typowych roślinach, mięsie lam, świnek morskich, na rybach, skorupiakach.
Posiłki przygotowywano poprzez pieczenie, gotowanie i duszenie. Zazwyczaj w postaci gęstych, pożywnych zup. 
Ziemniaki suszone w formie chuno, mięso suszone w formie charqui. 
Napój alkoholowy chicha uzyskiwano z rozcieranych na żarnach kołyskowych ziaren kukurydzy, quinoa, oca lub molle.
Zastosowanie w gospodarstwach narzędzi kuchennych. Jednym z nich było żarno kołyskowe – na dużym płaskim kamieniu dolnym opierano wypukłą stroną sierpowaty kamień górny i kołysano nim w tył i w przód.
Budownictwo – bloki skalne obrabiano kamiennymi młotami, transportowano na drewnianych rolkach wciągano na wyższe warstwy po ziemnych pochylniach. Mocowane bez zaprawy.
Kompleksy mieszkalne to prostokątne budynki, otoczone murem zagrody, budowane z kamienia lub cegły adobe, kryte stromymi strzechami.
Budownictwo publiczne: pałace, świątynie, spichlerze, fortece, kwatery wojskowe, przydrożne stanice.
Narzędzia budowlane: ołowiane piony, łomy i dłuta z brązu.
Metalurgia – głównie do wytwarzania ozdób, ale tez i narzędzi. Surowce to złoto, srebro, miedź oraz ich stopy. Inkowie rozpowszechnili rzadko przez plemiona stosowany brąz i stosowali go do wyrobu łomów, dłut, siekierek, obuchów maczug, ostrz do taclla i noży. Narzędzia kamienne są coraz rzadziej używane.

W połowie III tysiąclecia starożytnego Peru następuje cała seria zmian związanych z wprowadzeniem nowych upraw i wynalazków technicznych, stabilizacją osadnictwa, szybkim przyrostem ludności i wznoszeniem ogromnych budowli publicznych. Świat andyjski powoli wchodził w okres ceramiczny.
W kolejnych latach, gdy dokonywano nowych odkryć na obszarze Ameryki Południowej – głównie w Andach Środkowych, podział epok przedceramicznych zmodyfikowano. W publikacjach można spotkać się z podziałem dokonanym przez R. MacNeish, T. Patterson i D. Browman. Według tych archeologów występuje siedem okresów przedceramicznych:

  • okres I          20000 – 13000 p.n.e.
  • okres II         13000 – 10000 p.n.e.
  • okres III        10000 – 7000 p.n.e.
  • okres IV          7000 – 5500 p.n.e.
  • okres V           5500 – 4200 p.n.e.
  • okres VI          4200 – 2500 p.n.e.
  • okres VII          2500 – 1750 p.n.e.

 

NOWOCZESNY PODZIAŁ KULTUR PRZEDINKASKICH

Rozwój archeologii, wprowadzenie nowoczesnych metod badawczych i wykopaliskowych pozwolił wyodrębnić z okresów przedceramicznego i ceramicznego poszczególne kultury żyjące na obszarze kontynentu – i tak, okresy te zostały podzielone przez archeologię według poniższego schematu kultur andyjskich: 

  • „Okres Paleoindiański” – (9000 p.n.e. – 7600 p.n.e.) plemiona zajmowały się zbieractwem i łowiectwem.
  • „Okres Archaiczny” – (datowany na lata 7600 p.n.e. – 1800 p.n.e.) plemiona zajmowały się rolnictwem, skupiając się na uprawianiu pierwszych roślin.
  • „Okres Formatywny” – (datowany na lata 1800 p.n.e. – 0) plemiona tworzą wczesne organizmy państwowe o teokratycznej władzy, których rozwój trwał do pierwszych stuleci naszej ery.
  • „Okres Rozwoju Regionalnego” – (datowany na lata 0-700 n.e.)
  • „Okres Imperialny” – (datowany na lata 700 – 1533 n.e.) obejmujący trzy kolejne okresy:
    • Wari (700-1100) – Wari to pierwsze hegemoniczne państwo jakie powstało na terenach Ameryki Południowej. Rozwijało się od VII do X wieku n.e;
    • Rozwoju Lokalnych Państw (1100-1470) – zwany także „Późnym Okresem Przejściowym”, który trwał od X do XV wieku n.e. W tym okresie najważniejsze znaczenie miało królestwo Chimor, leżące na północnym wybrzeżu Peru. Jego rozwój datuje się od moment upadku hegemonii Wari aż po powstanie państwa Inków.
    • Państwa Inków (1470-1533) – imperium rozpadło się z chwilą wkroczenia na ich tereny oddziałów hiszpańskich konkwistadorów.

Współczesna archeologia wyodrębnia jeszcze w chronologii obszaru andyjskiego pojęcie „horyzontów” , podczas których dochodziło do ekspansji kolejnych andyjskich kultur. Natomiast pomiędzy „horyzontami” wyodrębnia się „Okresy Przejściowe”, odnoszące się do rozkwitu kultur lokalnych.

  • Horyzont Wczesny – (900 p.n.e. – 0) zwany także Horyzontem Chavin.
  • Wczesny Okres Przejściowy – (0 – 600) okres rozwoju kultur między innymi Mochica i Nazca.
  • Horyzont Środkowy – (600 – 900 lub 600 – 1000) okres głębokich przemian kulturowych. Szczyt swojej potęgi osiągnęły: leżące na południowy wschód od jeziora Titicaca państwo Tiwanaku ze stolicą w Tiahuanaco (na obszarze dzisiejszej Boliwii) i leżące w pobliżu dzisiejszego Ayacucho w Peru państwo Wari (ze stolicą w Huari). Wari upadło w VIII lub IX wieku, a Tiwanaku w XII wieku.; 
  • Późny Okres Przejściowy – (900 – 1470 lub 1000 – 1400/1470) – okres rozdrobnienia politycznego, rozkwit kultur: Chimu, Chincha, Chancay. Pojawiają się Inkowie.
  • Horyzont Późny – (1470 – 1533) w którym rozwinęło się państwo Inków.

Polski archeolog, dr hab. Miłosz Giersz, pracownik naukowy Uniwersytetu Warszawskiego, przedstawił chronologię przedhiszpańskiego Peru w następujący sposób:

Kultury przedinkaskie

Obraz rozwoju kultur przedinkaskich dają nam badania archeologiczne. Najważniejszym i najbogatszym w zabytki archeologiczne jest w Ameryce Południowej jest obszar środkowo-andyjski.

Na terenie Środkowych Andów wyróżniono sześć następujących rejonów archeologicznych:

  • Północne Wybrzeże – nadbrzeżne doliny od rzeki Casma do Puira, szczególnie doliny rzek Viru, Moche i Chicama;
  • Środkowe Wybrzeże – doliny od Lurin do Huarmey, szczególnie doliny Rimac, Ancon, Chancay, Supe;
  • Południowe Wybrzeże – doliny od Rio Grande do Canete, szczególnie doliny Nazca, Ica, Paracas;
  • Północna Wyżyna – obszar Callejon de Huaylas, odcinek Chavin nad rzeką Maranon, Huamachuco;
  • Środkowa Wyżyna – okolice doliny Cuzco;
  • Południowa Wyżyna – obszar Puno w Peru i Altiplano w Boliwii.

Ich rozmieszczenie prezentuje poniższa mapka, którą opracował Rudolf H. Nocoń.
Rejony archeologiczne w Andach Środkowych

Do roku 1936 archeologia tego obszaru wyróżniała cztery okresy, a mianowicie: wczesny, średni, późny i Inka. Późniejsze badania wyłoniły jeszcze jeden okres, poprzedzający okres wczesny – zwany „najwcześniejszym” lub „Chavin”.
Poniższy schemat opracowany przez Rudolfa H. Noconia przedstawia kultury archeologiczne Andów Środkowych.

Kultury archeologiczne Andów Środkowych

W każdym okresie występują kultury które obejmowały swoim zasięgiem zarówno większe jak i mniejsze obszary Środkowych Andów. Obszar Środkowych Andów jest jedynym obszarem Ameryki Południowej, który wykazał największą aktywność w rozwoju kulturowym. Na terenach, które nadawały się do uprawy i były odpowiednie do przyjęcia większej ilości ludzi tworzyły się skupiska ludnościowe, które następnie zaczęły rozwijać działalność polityczną, religijną i artystyczną, zwłaszcza w budownictwie, tkactwie, ceramice i rękodzielnictwie metalowym. 
Ogólnoperuwiański zasięg miały trzy kultury: Cupisnique-Chavin, Tiahuanaco i Inka. Ich trwanie było oddzielone kulturami lokalnymi, które rozwijały się, dopóki kolejna kultura nie ugruntowała swoich wpływów.

Chinchoro
Okres
od 5000 lat p.n.e.

Obszar
Południowe wybrzeże dzisiejszego Peru i północna część dzisiejszego Chile.

Budownictwo
Po 4000 r. p.n.e. budowano sanktuaria z zespołami kamienno-ziemnych platform.

Ludność
Plemnię zbieraczo-łowieckie.
Po 4000 r p.n.e. na wybrzeżu upowszechnił się osiadły tryb życia.

Wojsko

Rolnictwo

Ceramika

Rzeźba

Tkactwo

Obrzędy pogrzebowe
Znaleziono najstarsze w tej części świata mumie.

Główne ośrodki
Jaskinie Toquepala, Pintasayoc, Sumbay – malunki naskalne na podstawie których mamy wiedzę o ówczesnych wierzeniach, praktykach religijnych.

______________________________________________________________________

KULTURY NAJWCZEŚNIEJSZEGO OKRESU ARCHEOLOGICZNEGO
______________________________________________________________________

CUPISNIQUE-CHAVIN
Okres
VIII – II wiek p.n.e. (w tym kultura Chavin od IV do II wieku p.n.e.). Kulturę tą cechuje gwałtowny zanik. Styl ten nazywany jest Chavin od słynnej świątyni w Chavin de  Huantar.

Pochodzenie nazwy
W języku karaibskim słowo „chavi” oznaczało jaguara, a nazwa „Chavinavi” oznaczało Synowie Jaguara z Oszczepami.

Obszar
Środkowe i północne obszary dzisiejszego Peru. Środkowa część Andów.
Chavin leżało w dolinie Andów na północ do Limy.
Miasto Chavin powstało około 850 lat p.n.e., położone jest na wysokości 3000 m.n.p.m. w wiecznie zimnym klimacie, gdzie przez znaczną część roku utrzymują się ujemne temperatury.
Styl ten spotykany jest na stanowi­skach archeologicznych we wszystkich częściach wybrzeżnych dolin, od Lambayeque na północy do Chilca na południu (wybrzeże północne, środkowopółnocne i środkowe), w Callejón de Huaylas, oraz w dorzeczach górnego Marahonu i górnej Huallagi, od granicy Ekwadoru na północy do Rio Grande na południu. Wpływ Chavin znane także na południowym wybrzeżu i w południowych górach Ekwadoru.

Budownictwo
Konstrukcje z kamienia, stożkowatej cegły adobe oraz kombinacje cegły i kamienia.
Wysoki poziom architektury sakralnej budowanej z kamienia ciosanego.
Styl Chavin był ar­tystycznym wyrazem religijnego kultu i szerzył się wypierając starsze lokalne religie. Domino­wały bóstwa i postacie mitologiczne. Naj­większe budowle były obiektami kul­towymi: fryzami, nadprożami, kolumnami, narożni­kami i ołtarzami w świątyniach. Świątynie wznoszone na wysokich kopcach platformowych, często z bocznymi skrzydła­mi otaczającymi centralny dziedziniec. Świą­tynie Chavin różnią się pod względem materiałów konstrukcyjnych (obciosany kamień w górach, a na wybrzeżu kamienie polne lub cegła adobe) i w  za­kresie środków zdobniczych (rzeźba kamienna w gó­rach oraz fryzy stiukowe i gliniane figury na wy­brzeżu). Wyraźna jednolitość pla­nu i koncepcji.

Ludność
Wysoki poziom rozwoju w kwestii architektury i stylu artystycznego.
Rozwój rolnictwa wpływa na zwiększenie się ilości ludzi i tworzenie osad.
Zażywano środki halucynogenne i składano ofiary z ludzi jako element ceremoniału religijnego – potwierdzają to malunki naścienne z Cerro Sechin.
Przypuszczalnie kultura ta mogła ulec wpływom kulturowym z obszarów dżungli na wschodnich stokach Andów lub z południowych terenów dzisiejszego Ekwadoru.

Wojsko

Rolnictwo
Uprawa kukurydzy, stanowiącej główne pożywienie mieszkańców.
Odkryto dwa systemy nawadniające. Pierwszy w pobliży Domu Kondorów (okolice Cajamarci, u źródeł rzeki Rio Fina). Budowla na obszarze 2,5 ha obejmuje akwedukt wykuty w skale z tunelami, gdzie ściany zdobione są petroglifami. Część budowli stanowi skała w kształcie głowy, gdzie wykuto usta o średnicy 3,5 m tworząc jaskinię.
Drugi akwedukt jest w dolinie Nepena, wysokość 24 m, woda spływa do zbiornika dwoma kanałami (jeden ma 20 km długości). Składowe to także przepusty i tamy.

Ceramika
Naczynia grubościenne, o szerokich otworach, brzegi wygięte na zewnątrz lub do wewnątrz, podstawa płaska lub zaokrąglona, brzuścia wypukłe, kanciaste lub kuliste. Głównie dzbany z szyjką w kształcie strzemienia, naczynia kuliste i butelki.
Ceramika polerowana, w kolorach czarnym, brązowym lub czerwonym. Kształty antropomorficzne, zoomorficzne i fitomorficzne. Dekorowana nacięciami i wzorami plastycznymi i geometryczne (koła, trójkąty, prostokąty, kwadraty, linie proste, linie łamane, równoległe i zakrzywione). Zdobiona poprzez zróżnicowanie faktury powierzchni i prawie nie stosowano wzorów malowanych.
Ceramika wykonana z małą dokładnością. Materiałem była glina z domieszką gruboziarnistego piasku.

Rzeźba
Głównym środkiem wyrazu sztuki Chavin były kamienne rzeźby. Wykonywano je w formie kulistej lub płaskorzeźb:

  • kulistej – przedstawia głowy starych ludzi, ze zmarszczkami, nacięciami na policzkach oraz głowy kotów z kłami. Zazwyczaj zakończenie listwowe służące do mocowania rzeźb w murach.
  • ozdoby płaskorzeźb – motywy zoomorficzne, z cechami kotów, kondorów, węży i ryb oraz linie zakrzywione i łamane.

W rzeźbionych motywach dominują długie wargi, oczy, podwójne twarze, węże i figury geometrycz­ne, w stylizowany sposób powiązane z centralną postacią ludzką, zwierzęcą lub boską. Wargi i dzio­by ptaków były zazwyczaj przedstawiane jako pyski jaguara z kłami. Oczy decentryczne, ze źrenicą umieszczoną u góry otwartego oka, a nie w środku. Centralnymi postaciami kamiennych rzeźb były najczęściej drapieżne zwierzęta – sokoły, orły i jaguary.
Rzeźbiono także małe elementy – amulety, paciorki, kolczyki, figurki – z kamienia, muszli lub kości. Znaleziono także lusterka wykonane z antracytu.

Tkactwo
Tkaniny proste, szorstkie, bez wykończenia, tkane w nierówny sposób.
Pierwsze próby wykorzystywania krosien – wynalezionych lub zapożyczonych z innych kultur.
Dopiero w późniejszym okresie notujemy znaczny rozwój technik tkackich. Po skromnych początkach warszta­tu z nicielnicą wzrasta mistrzostwo objawiające się wie­lością stylów i technik. Na wybrzeżu wykonywano gazy, kilimy, tkaniny malo­wane i podwójne, haftowane i broszowane. Podstawowy warsztat był podobny do używanych obecnie przez andyjskich tkaczy. „Warsztatem z napinającą opaską na plecy” – tak był nazywany – składał się z dwóch prętów, pomiędzy którymi rozpięta była osnowa. Jeden pręt był zawieszony na stabilnej podstawie, a drugi przymocowany do rzemienia opasują­cego plecy tkacza. Rozwieracze przesmyku, struny ni­cielnicowe i różnego kształtu pręty służące za bidła były osadzone w napiętych niciach osnowy. Pochylając się w tył i w przód tkacz mógł dowolnie regulować naprężenie osnowy. Warsztat z napinającą opaską na plecy nie pozwalał na wyrób materiału o szeroko­ści powyżej metra. W późniejszych okresach szero­kie tkaniny były wykonywane na nieruchomych krosnach ramowych.

Metaloplastyka
Stosowano złoto i miedź. Złoża miedzi występowały w południowym Peru, zachodniej Boliwii, północno-zachodniej Argentynie i północnym Chile.
Wyrób małych ozdób i haczyków do oszczepów miotanych.
Miedź na południu była jedynie klepana na zimno i wyżarzana, ale złote wyroby z północy wykazują znaczne doświadczenie techniczne. Cienkie blaszki były przycinane, wytłaczane lub wyklepywane na patronach (repusowanie), a także łączone za pomocą zgrzewania i lutowania. Na kołeczkach do uszu, ozdobach nosa, pektorałach, tarczkach i koronach występują klasyczne postacie z mitologii Chavin.

Obrzędy pogrzebowe
W grobowcach znaleziono ceramikę, przedmioty z muszli, kości, kamienia, a także pozostałości z mięsa lam, jeleni, ryb, ślimaków i skorupiaków. Zmarłemu pozostawiano naczynia z pożywieniem – często wsunięte do rąk zmarłego. Pozostawiano także ofiary, w postaci modelowanych, rzeźbionych lub wycinanych podobieństw pumy, kondora lub węża. Zmarłych grzebano bezpośrednio w jamach w ziemi, na głębokości od 80 cm do 2 m. Kształt jamy w zależności od pozycji zmarłego – najczęściej kuczna (głowa odchylona w lewo, prawo lub pochylona do piersi), na wznak, na boku lub na brzuchu.
Kości mają zabarwienie czerwone.
W grobowcach znajdywano wyroby ze złota o wysokim standardzie wykonania.

Główne ośrodki
Chavin de Huantar
Najprawdopodobniej był to ośrodek kultu religijnego. Położony na wschód od Cordillera Blanca (Kordyliery Białej), nad małym dopływem rzeki Maranon. Ruiny składają się z:

  • na zachodniej części z trzech budynków o łącznej długości 150 m. Pomiędzy Schodami Jaguarów a kompleksem piramidy znajduje się Kamienne Atrium.
  • na południowej części z budynku Castillo (długość 75 m, szerokość 72 m, wysokość 13 m), mury nachylone do wewnątrz tworzące tarasy. Castillo ma trzy piętra z wieloma galeriami i komnatami z kamienia (zazwyczaj o wymiarach długość 2-3 m, szerokość 2 m). Na piętra prowadzą balustrady i schody (kamienne i z monolitu). W budynku tym wentylacja zapewnia dopływ świeżego powietrza.
    Wnętrze Wielkiej Piramidy stanowią: Galeria Ofiar, Brama Drapieżnych Ptaków, Galeria Wariata, Galeria Nietoperzy.
    Znaleziono tu także dwie kolumny. Jedna jest określana nazwą Lanzon – pięciometrowa kolumna w kształcie oszczepu zdobiona fryzami z przedziwną istotą. Druga kolumna nazwana kolumną Tella, obecnie znajduje sie w Muzeum Archeologicznym w Limie. Widnieje na niej wizerunek Boga-Jaguara.
  • na wschodniej części szeroki kamienny taras oraz obniżony plac o powierzchni około 50m2 – wschodnie zbocze ruin opływa rzeka. Znajduje się tu piękna brama od której odchodzą dwa ciągi schodów, które nigdzie nie prowadzą.

Uważa się, że ośrodek ten mógł spełniać rolę stolicy niewielkiego państwa rządzonego przez kapłanów, a sanktuarium wzniesione zostało rękami pielgrzymów.
Ruiny cechuje platformowy sposób budowy, bez okien w murach zewnętrznych, brak także otworów wyjściowych. Mur stawiano sposobem poziomym, warstwowo, ze zmniejszającymi się, cieńszymi i grubszymi warstwami kamieni – ale stosowano także piaskowce i bazalt. Mury zewnętrze to zazwyczaj kamień ciosanego, a wewnętrzne z kamienia łupanego.

Ruiny w Pallca – Północne Wybrzeże, dolina Casma – dziedzińce z nieobrobionych kamieni, piramidy i platformy o długich schodach.
Ruiny w Maxoque – Północne Wybrzeże, dolina Casma – mury z nieobrobionego kamienia i stożkowatej cegły adobe. Wiele kamiennych płaskorzeźb, 30-metrowej wysokości budynek zdobiony niszami, gliniane figury pokryte kolorami: niebieskim, czerwonym., czarnym i zielonym.
Ruiny Cerro Sechin – Północne Wybrzeże, dolina Casma – malunki naścienne przedstawiające zwyczaje i obrzędy religijne; kilkadziesiąt kamiennych, bogato zdobionych stelli
Cerro Blanco – dolina Nepena – rzeźbiona, gliniana głowa pumy, budynki z kamienia łupanego i stożkowatej cegły adobe, ze wzorami malowanymi lub rzeźbionymi.
Panguri – dolina Nepena – budowle ze stożkowatej cegły adobe, gliniane kolumny w okrągłym kształcie. Gliniana puma.
Stella znaleziona przez Raimondiego, przedstawiajaca całowieka-jaguara
Wpływy kultur Chavin-Cupisnique odnaleziono ponadto na stanowiskach archeologicznych w dolinach Chicama i Lambayeque, w Pacopampa, Pacasmayo, Piura, Chao i Santa.
Kuntur Wasi – Dom Kondorów, położone nad górnym biegiem rzeki Jaquetepeque, w pobliży Cajamarca. Trzykondygnacyjna świątynia, rzeźby, fryzy z podobiznami demonów-kondorów. Znalezziono tu pierwsze cmentarzysko tej kultury, gdzie obok ludzkich szczątków były przedmioty ze złota, kamienie szlachetne i ceramika zdobiona kolorem czarnym, głebokimi nacięciami

17 stycznia 1945 ogromne masy wody wylewające się z wysokogórskiego jeziora zalały obszar Chavin, nanosząc na odsłonięte ruiny warstwę czarnego szlamu a wezbrane wody porwały wszystkie niezabezpieczone zabytki odkryte przez Juliana Cesara Tello.

SALINAR
Obszar
El Salinar w dolinie Chicama

Budownictwo

Ludność
Stosowano zwyczaj nacinania skóry obok oczu, nosa i ust. Używano różnorodnych form okrycia głowy.

Wojsko

Rolnictwo

Ceramika
Naczynia wykazują znacznie lepszą technikę wykonania niż w Chavin. Color wyrobów w większości czerwony ale także czarny, ciemnobrązowy i purpurowy. Dekoracja na powierzchni jest wykonana techniką nacinania lub malowania, najczęściej kolorem białym i czerwonym. Najczęściej białymi wzorami na czerwonym tle. Wzory geometryczne, nacięcia podkreślają kontury wzorów o charakterze antropoformicznym i zoomorficznym. Głównymi motywami są linie łamane i faliste, pętle, gwiazdy itp. Zanik kociego motywu zdobniczego.
Rzeźba
Brak motywu pumy

Tkactwo

Obrzędy pogrzebowe
Zmarłych chowano w pozycji wyprostowanej, zazwyczaj na prawym boku z rękami wyprostowanymi wzdłuż tułowia. Grobowce przeważnie w kształcie elipsy. Do grobu wkładano garnki (jeden, dwa lub trzy), drążone dynie z mięsem, kukurydzę, ślimaki, ptaki, muszle skorupiaków, czerwony proszek i przedmioty ze złota. W ustach zmarłych archeologowie znaleźli małe, okrągłe lub owalne złote blaszki. Z ozdób osobistych znaleziono kolczyki, pierścienie na palce i do nosa oraz naszyjniki. 

Główne ośrodki

PARACAS CAVERNAS – starszy okres kultury PARACAS

Słowo paracas w języku ludów tu zamieszkujących znaczyło „piaszczysty deszcz”.
Nazwę kultury nadał jej peruwiański odkrywca Julio César Tello. Duży wpływ kultury Chavin.

Okres
Po roku 300 p.n.e. Istniała przez około 500 lat. Jedna z pierwszych kultur ukształtowanych po kulturze Chavin.

Obszar
Południowe wybrzeże Peru. Nazwa kultury pochodzi od nazwy półwyspu gdzie znaleziono jej ślady. Puste tereny, nieurodzajne ziemie, pokryte czerwonymi piaskami, w obrębie górskiego łańcucha Cerro Colorado – Wzgórze Colorado. Nigdy nie pada tam deszcz.

Budownictwo

Ludność
Stosowanie narzędzi – noże z obsydianu i kości, kamienne siekiery, rurki do palenia tytoniu, narzędzia do operacji czaszek.

Wojsko

Rolnictwo
Stosowano metodę mahamae – metodę uprawy ziemi polegającą na wykopaniu dołów w ziemi, które zalewano wodą i sadzono w nich różne rośliny.

Ceramika
Ceramika obejmuje miski, naczynia kuliste z dwoma szyjkami oraz naczynia modelowane na wzór owoców i figur antropomorficznych. Wzory geometryczne wykonane za pomocą nacinania, malowane na żółto, zielono, czerwono i czarno lub metoda negatywową. Niektóre naczynia cechują kocie motywy zdobnicze (jaguar).
Ceramika po wypaleniu była na błyszcząco malowana żywicznymi barwnikami.
Wiele przyswojonych mitologicznych postaci z kultury Chavin uczyniono głównymi motywami dekoracyjnymi na cera­mice i tkaninach.

Rzeźba

Tkactwo

Obrzędy pogrzebowe
Setki grobów jaskiniowych wykutych w skale na zboczach Cerro Colorado, złożone z pionowo schodzących szybów długości od 3 do 4 m i prowadzących do większych kulistych pomieszczeń, w których chowano zmarłych wraz z wyposażeniem. Komory grobowe (cavernas) mają kształt butelki – wąski tunel i szerokie dno na głębokości 6-9 m. Układano tam mumie w rządku, owinięte w długie pasy wełnianej lub bawełnianej tkaniny, w pozycji podobnej do embrionalnej. Ciała miały zdeformowane sztucznie czaszki lub ślady trepanacji
W grobach znaleziono proste tkaniny, koszyki z trzciny totora, sieci, złote przedmioty, kawałki ryb, inne potrawy, narzędzia i sprzęty (noże z obsydianu, noże z kości,kamienne siekiery, rurki do wdychania tytoniu).
Badannia archeologa Tello przeprowadzone metodą C14 dowiodły, że wiek mogił wynosi trzy tysiące lat.

Główne ośrodki
Ruiny Paracas na półwyspie Pisco wokół wzgórza Cerro Colorado na Wybrzeżu Południowym.

PARACAS NECROPOLIS – młodszy okres kultury PARACAS

Obszar
Południowe Wybrzeże. Półwysep Paracas.
Badania archeologa Tello metodą C14 wykazały, że Necropolis jest o 1000 lat młodsze od Cavernas, czyli grzebano tu ciała osób, które zmarły o okresie życia Jezusa.

Ceremonie pogrzebowe
Datowanie metodą węglową wykazało mumifikację na rok 304 p.n.e.
W roku 1927 Tello odkrył pod warstwa piachu kolejne cmentarzysko nazwane Necropolis – Miastem Umarłych. Znajdowały się tam tylko mumie mężczyzn – łącznie 429.
Większe komory grobowe, korytarze i wewnętrzne dziedzińce. Grubość ścian 30-40 cm, z niepalonych cegieł wspartych kośćmi wielorybów i innych zwierząt, sklepienie drewniane.
Cmentarzysko dla dostojników. Mumie owinięte w szykowne tkaniny z wełny lub bawełny, haftowane, a ich ilość i długość świadczy o zamożności zmarłego (najwięcej „płaszczy” to liczba 5). Długość pasów tkanin do 20 m.
Wysokość „tobołka” ze zmarłym miał zazwyczaj metra wysokości, a u podstawy 1,5 średnicy.
Pod kilkoma zwojami tkaniny umieszczano ozdobne płaszcze. Potem był bawełniany worek związany od góry. W kolejnej warstwie tkaniny znajdowała się koszula unku, a pod nią, po następnych warstwach zwoju naga mumia siedząca w wiklinowym koszu. Ciało w pozycji skurczonej z kolanami dosuniętymi pod brodę. Kończyny przywiązywano sznurem do tułowia.
Proces przygotowania mumii: Ciała są oddzielone od głów, przez dziurki od nosa usuwano mózg. Usuwano także oczy. Przez nacięcie w tułowiu usuwano płuca, żołądek i serce, a nacinając krocze usuwano trzewia. Potem ciało balsamowano, następnie suszono w piecach lub na słońcu. Po ususzeniu głowę umieszczano ponownie na tułowiu i nagą mumie owijano tkaninami.
Jeden mężczyzna z mumii miał bujną brodę – chociaż Indianie nie mają zarostu.
W grobowcach znajdowano ziarna kukurydzy – archeolodzy, po specjalnych zabiegach spowodowali, że ziarna tej kukurydzy zakiełkowały. Odzież wkładana do zawiniętej mumii była zawsze w komplecie, zdobiona jednakowym ornamentem.
Tkaniny zachowały się w tak doskonały sposób, z uwagi na suchy klimat.

Ubiór
Strój przedstawicieli tej kultury, w których chodzili za życia, składał się ze spódnicy, koszuli (unsu), nakrycia głowy (kilkumetrowy pas o szerokości 1/3 metra owijany ściśle wokół głowy) oraz płaszcz (zawsze z jednego kawałka tkaniny, o wymiarach 2,50 x 1,25 m, zdobione różnobarwnymi ornamentami lub pasami). Ornamenty przedstawiały: elementy przyrody, ptaki (kondory, kolibry), zwierzęce ogony, wzory geometryczne, postacie ludzki, bogów, maczugi pałki, noże
Badacze wyodrębnili na tkaninach z tych grobowców 22 kolory i ich 190 odcieni – barwniki sporządzano z surowców naturalnych.

Broń
Noże, maczugi, pałki, oszczepy

Bóstwa
Szeroki panteon bóstw oparty głównie na świecie zwierząt – ryby, zwierzęta z ludzkimi głowami

Budownictwo
Podziemne domki wykonane z małych kamieni i cegły adobe.

Ludność

Wojsko

Rolnictwo

Ceramika
Prosta, pozbawiona dekoracji i wykazująca w modelowaniu podobieństwo do ceramiki kultury Nazca.

Rzeźba

Tkactwo
Tkaniny ozdabiane figurami antropomorficznymi.
Tkaniny pogrzebowe należą do jednych z najwspanialszych na ZIemi. Wyodrębniono na nich 22 kolory oraz 190 ich odcieni. Jeden z pasów znaleziony w grobowym tobołu miał w jednym kawałku 4 metry szerokości i 25,5 metra długości.  

Główne ośrodki
Ruiny Paracas – podziemne domki
______________________________________________________________________

KULTURY WCZESNEGO OKRESU ARCHEOLOGICZNEGO
______________________________________________________________________
LIMA
Istniała w okresie 200 p.n.e. – 500 n.e.
Obszar
Doliny Rimac, Chillón i Chancay, obszar między dolinami Cañete i Huaura.

Budownictwo
Zabudowania domowe i duże ośrodki ceremonialne, złożone ze struktur piramidalnych, zbudowany w całości z cegły adobe, ułożonych w pozycji pionowej. Ułożenie czasem nazywano „książkowym”, bo przypominało ułożone na półce książki.
Ściany obrzędowe były tynkowane na żółto i kremowo.

Ludność
Podstawą egzystencji ludności było to rolnictwo i rybołówstwo. 
Duża gęstość zaludnienia, rozbudowana sieć handlowa.
Nie wyjaśniony powód upadku tej kultury. Hipoteza wskazuje wpływ El Ninio na zmiany klimatu.

Wojsko

Rolnictwo

Ceramika
Znalezione fragmenty ceramiki wskazują na wpływ kultury Moche z fazy V – ceramika z uchwytami strzemiennymi i szyjką rurową prostą i zbieżną.

Rzeźba

Tkactwo

Obrzędy pogrzebowe

Główne ośrodki
Kompleksy Maranga (składający się między innymi z Huaca San Marcos, Huaca Concha, las huacas del Parque, de las Leyendas, Potosí) oraz Huaca Pucllana, Cerro Culebras, Huaca Trujillo, Copacabana, Las Uvas, Granados;
w dolinie Chancay-Huaral wioska rybacka Cerro Trinidad – duży czworobok,
Chancayllo składający się z ponad dwudziestu piramid z cegły adobe,
Cayán w Quebrada de Orcón
Baños de Boza w Aucallama.


GALLINAZO
Obszar
Dolina Viru, cały obszar Północnego Wybrzeża

Okres
Pierwsze 500 lat naszej ery.

Budownictwo
Domy zbudowane z cegły abobe, o różnorakich kształtach, początkowo miały izby o wymiarach 2×2 m. Rozbudowana sieć nawadniania pól.

Ludność
Początkowo skupiona w rozproszonych wioskach. Potem osiedlają się w osadach, gdzie obok rolników mieszkają wojownicy strzegący uprawnych dolin. Następnie obwarowywano doliny i powstawały miasta.
Szybki rozwój demograficzny. Odnalezione przedmioty ze złota świadczą o umiejętności obróbki metali.

Wojsko

Rolnictwo
Rozwinięte, dobrze zastosowane nawodnienie pól poprzez budowanie kanałów i zbiorników wody. Rolnicy stosowali nawozy z guano – odchodów ptaków morskich głównie kormoranów, głuptaków i pelikanów.

Ceramika

Rzeźba

Tkactwo

Obrzędy pogrzebowe
Zmarłych grzebano w pozycji kucznej lub grzbietowej. W grobowcach znajdowały się  fragmenty tkanin  i przedmioty metalowe.

Główne ośrodki
Ruiny wielkich zamków-fortec – środkowa część doliny Viru, na czterech wzgórzach. Zbudowane z cegły adobe. Jeden z zamków zwany Castillo de Tomaval.
Ruiny Gallinazo – dolna część doliny Viru, sześć grup ruin w kształcie piramid, które wznoszą się niemal 22 m ponad poziom równiny, a ruiny sięgają 9 m głębokości.
Prowadzący w roku 1941 badania tego obszaru Wendell Bennett oszacował, że w centrum mieszkało 5000 osób a w całym mieście (w którym wyodrębnił 30 000 pomieszczeń) około 10 000 osób.

MOCHICA (MOCHE, PROTO CHIMU)
Okres
Od II – III wieku do 600 roku lub IX wieku n.e. lub od około 200 roku p.n.e. do 800 roku n.e. 

Obszar
Kultura wyodrębniła się początkowo w dolinie rzek Moche i Chicamy.
Potem rozwinęła się na terenie północnego wybrzeża Peru: doliny Viru (Huaca de de Cruz), Moche, Chicama, Casma, Nepeńa, Santa, Pacasmayo, Jequetepeque
Początkowo ludność zajmowała stosunkowo niewielki obszar, wraz z upływem czasu można jednak zauważyć gwałtowną ekspansję terytorialną – stopniowo kultura Moche swoim zasięgiem zaczyna obejmować całą strefę północnego wybrzeża Peru.

Budownictwo
Odnaleziono pozostałości osiedli, wodociągów, kanałów, świątyń, pałaców i dróg.
Spotykane są także piramidy, przeważnie zbudowane z cegły adobe, ale z różną konstrukcją – jedne z nich są wysokie, drugie niskie, spotyka się także konstrukcje tarasowe.
Budowle o charakterze kultowym, ale budowano także obiekty gospodarcze, zwłaszcza kanały nawadniające i wodociągi, z których część czynna jest do dziś.
Domy mieszkalne były małe, składały się z kilku pomiesz­czeń połączonych ze sobą prostokątnymi drzwiami; często przy domach występują tarasy.
Architektura ceremonialno-sakralna uważana jest za najbardziej monumentalną na kontynencie. Budowano głównie piramidy schodowe i platformy z suszonej cegły, zdobione malunkami.
Pałace budowano zazwyczaj na szczytach pi­ramid, na które prowadziły szerokie schody. Wnętrze i front pałaców ozdabiano malowidłami w formie fresków przedstawia­jących symboliczne postacie lub wielobarwnymi płaskorzeźbami w mu­rze. Do budowy świątyń i pałaców używano cegieł adobe z geometrycz­nymi wzorami, a schody były szerokie.
W punktach strategicznych stawiano masywne fortece ze stromymi i wąskimi schodami, utrudniają­cymi dostęp. Wzno­szono również kolumny, dochodzące niekiedy do 8 m wysokości. Fortece otaczano często murami pokrytymi gliną.
Rozwinięta została sieć dróg, które budowano bardzo solidnie. Szerokość ich wynosiła około 10 m, łączyły się z nimi boczne drogi. Wzdłuż dróg w regularnych odstępach odnaleziono małe prostokątne plat­formy, które mogły być fundamentami zajazdów lub budynków dla posłańców.
Rozwinięta także sieć kanałów irygacyjnych. Akwedukt w Ascope ma miejscami wysokość 15 metrów i przecina andyjska dolinę na długości półtora kilometra, a w dolinie Chicama jeden z kanałów doprowadzający wodę ma 113 km, a drugi 145 km, 3 m szerokości i 2 m głębokości.
Ponadto wybudowano akwedukt wysokości 15 m, zużywając 2,5 miliona ton ziemi.

Ludność
Społeczności obszaru kulturowy Moche były ściśle zhierarchizowane, o niezwykle militarystycznym charakterem. Administratorami prowincji byli alaec – czołowi przedstawiciele arystokracji. A młodzieniec będący pretendentem do objęcia tronu po swoim ojcu nazywany był cie quich aen. Przed władcą poddany stawał z pochylona do kolan głową, ze złożonymi rękami. Na biesiadach władca siedzi na tronie na podwyższeniu, pod baldachimem. W biesiadach nie uczestniczyły kobiety. Podróże inspekcyjne władca odbywał noszony w lektyce.
Zazwyczaj niscy i krępej budowy ciała. Na czele społeczności stali władcy, pełniący również funkcje najwyższych kapłanów. Ich władza opierała się w dużej mierze na grupie wojowników – spełniających zarówno zadania obronne i policyjne, jak i religijne.
Widoczne zróżnicowanie społeczeństwa – malowidła na ceramice prezentują przedstawicieli różnych stanów i zawodów. Bogato ozdobieni władcy noszeni w lektykach. Władza centralna zatrudniała dużą ilość administracji i robotników.
Ludność liczna, lecz skupiska ludności były rozproszone, nie tworzyły większych ośrodków.
Wykonując prace melioracyjne użyźniono nie­urodzajne brzegi dolin, rozszerzając w ten sposób tereny nadające się do zamieszkania i uprawy.
Podstawowymi zajęciami było rolnictwo i rybołówstwo.
Ubiór był bardziej wypracowany u mężczyzn. Kobiety nosiły tylko długą suknię lub koszulę, znacznie uboższe niż ubrania mężczyzn. Często nie zakrywały piersi, nie wolno im było przekłuwać uszu ani zakrywać włosów. Mężczyźni nosili szerokie, ozdobne spodnie, spódniczki, podkoszulki bez rękawów, ozdobne górne koszule sięgające do kolan i koszule z krótkimi rękawami. Spodni i wierzchni ubiór przytrzymany był paskiem. Wszyscy chodzili boso, a stopy i dolną część nóg (do kolan) malowano ciemną farbą celem upozorowania butów. Na stopach mężczyźni nosili sandały, których podeszwy szyto ze skór lwów morskich, kobiety zaś chodziły boso. Bogaty był wybór nakryć głowy, podobnych do turbanów. Im wyższy status osoby tym nakrycie głowy bardziej zdobione skórami zwierząt lub ozdobami ze srebra lub złota (np. srebrny półksiężyc).
Ciało zdobiono kolczykami z metalu, z kości lub z drzewa, ozdobami nosa, naszyjnikami lub  pierścieniami. Twarze i ciało zdobiono rysunkami o motywach geometrycznych, poza tym nacinano skórę policzków i warg. W użyciu były takie metale, jak złoto, srebro, miedź i ołów.
Przypuszcza się że znana była technika otrzymywania metali z rud.
Taniec i muzyka były rozwinięte i stanowiły część obrzędu religijnego. W muzyce stosowano flety, bębny, trąbki, dzwonki, tamburyny i gwizdki. Osoby tańczące były bogato i starannie ubrane.
Na znalezionych rysunkach rozpoznano około 15 ułomności chorobowych. W leczeniu stosowano zioła, składanie złamanych kości, amputacje.
Z rysunków wyróżnić można w hierarchii społecznej panów – przed którymi inne osoby schylały głowy, wojowników, posłańców, rzemieślników, kapłanów i więźniów. Wyżsi w hie