Wojna domowa między Huascarem i Atahualpą. Przypuszcza się, iż w wyniku rozprzestrzeniających w szybkim tempie chorób, w roku 1527 (lub 1528) zmarł zasiadający na tronie inków Huayna Capac – za którego panowania imperium Tawantinsuyu znacznie się rozwinęło i powiększyło swoje terytorium o podbite ziemie.
Choroby, które wśród mieszkańców Ameryki Południowej niosły takie spustoszenie, pojawiły się na kontynencie wraz z pierwszymi Europejczykami, czyli około roku 1494. Wtedy to, Krzysztof Kolumb, podczas swojej drugiej wyprawy, dotarł do Morza Karaibskiego, zapoczątkowując penetrację okolicznych wysp i wybrzeża kontynentu. Europejczycy, zupełnie nieświadomie, przywieźli ze sobą zarazki odry, kokluszu, grypy i głównie ospy, które rozprzestrzeniały się od północy ku południowych krańcach Ameryki Południowej. 

Kiedy w roku 1531 Francisco Pizarro, po raz trzeci dotarł wybrzeży w okolicy dzisiejszego Ekwadoru, miasto Tumbez zastał zniszczone i wyludnione. Zaraza nie była jednak jedyną przyczyną takiego stanu. Po śmierci Huayna Capaca, tron objął jego syn Huascar, urodzony w Cuzco, którego matką była pierwsza żona Inki – Coya Raura Ocllo. Jednak w odległym Quito (leżącym na terenach dzisiejszego Ekwadoru, oddalonym od Cuzco o 1600 km) inna żona Inki – księżniczka Tocto Coca – niemal w tym samym okresie urodziła syna Atahualpę. Tocto Coca była ulubioną żoną Inki, dlatego często przebywał w Quito, a tereny te traktował szczególnie. Szczególnie czuł się również Atahualpa, który podjudzany przez przeciwników obozu cuzkeńskiego, nabierał przekonania, iż to jemu należy się inkaski tron. 
Ponadto, Huayna Capac, krótko przed śmiercią opowiedział się, że w związku z przyrostem terytorialnym imperium, należałoby podzielić na dwa w znacznej mierze niezależne od siebie kraje: skupioną wokół Quito prowincję północną i prowincję południową, na którą składać się miały ziemie wokół Cuzco. Podział, w wyniku którego  Atahuallpa zostałby władcą kraju północnego, nie został nigdy zrealizowany – ale w umyśle Atahualpy na dobre zagościła myśl o przejęciu tronu. 
Zdaniem badaczki M.Rostworowskiej żaden z nich nie był prawowitym następca tronu. Matką Atahualpy była nieinkaska szlachcianka z terenów dzisiejszego Ekwadoru, a matką Huaskara nie była główna żona Wayna Qhapaqa. Zatem problem rzekomego pochodzenia jednego z prawego, a drugiego z nieprawego łoża jest bezprzedmiotowy na gruncie andyjskich zasad dziedziczenia. 

Stosunki między braćmi nigdy nie były dobre – były efektem animozji, jakie panowały miedzy dwiema konkurencyjnymi panakami, czyli klanami. 
Atahualpa miał opinię rozważnego, a Huascar lekkomyślnego, skrytego i samotnika. Ponadto duża część inkaskiego społeczeństwo nie lubiła Huascara, co pogłębiło się jeszcze w czasie jego panowania, kiedy zamierzał wprowadzić w życie reformy religijne, odbierające liczne przywileje arystokracji i mumiom zmarłych inków. Zgodnie z inkaską tradycją, po śmierci władcy jego mumia wciąż czynnie brała udział w życiu społecznym i politycznym kraju. 
W związku z ta sytuacja około 1529-1531 roku doszło do działań zbrojnych między wojskami Huascara i Atahuallpy.
Huascar panował w tym czasie nad całym obszarem państwa z wyjątkiem prowincji północnych – jednak do­wódcy Huascara, mając poważne wątpliwości do słuszności jego polityki i proponowanych reform — walczyli bez większego zapału. Atahuallpa zaś pod swoimi rozkazami miał doświadczonych żołnierzy, którymi dowodzili trzej wyśmienici generałowie — Quisquis, Chalcuchima i Ucumari. 
Wojsko Huascara – mała armia znajdująca się w prowincji Cafiari –  dowodzona przez generała Atoca, na początku notowało sukcesy, pokonując nawet Atahualpę w walce pod Moche. Kolejną bitwę – pod Ambato, nieopodal Quito – wygrały już wojska Atahualpy. Generał Atoc został pochwycony, torturowany i skazany na śmierć. Atahualpa z czaszki Atoca zrobił pozłacany puchar, z którego pił czicze. 

Kronikarz Cieza podaję, że pierwsza bitwa rozegrała się koło Ambato (na południe od Quito) i że wygrał ją Huascara. W odwecie Atahuallpa zrównał z ziemią całą prowincję Cańari. Przerażone pozostałe ludy poddawały się Atahualpie bez walki. Opór napotkał dopiero na wyspie Puna, której mieszkańcy dochowali wierności Huascarowi. Nie mogąc sam zdobyć wyspy Atahuallpa zlecił to ludowi Tumbez, który stanął po jego stronie, a sam udał się z wojskiem na południe i dotarł do Cajamarca. Następnie – by obalić panującą władzę stronników Huascara – wysłał swe woj­ska do Cuzcou. Armia wygrała bitwę w pobliżu rzeki Apurimac, na północ od Cuzco. Wodzowie Atahualpy wzięli do niewoli Huascara i wdarli się do Cuzco. gdzie w okrutny sposób zgładzili wszystkich zwolenników Huascara.

Po śmierci Atoca wojska Huascara dowodzone przez generała Huanco Auqui, spychane były na południe. Do najważniejszej bitwy doszło na wiosnę 1532 roku w Jaquijahuana, nieopodal Cuzco. Huascar został złapany przez Chalcuchime, ciężko ranny, ubrany w tunikę zabraną od poległego wojownika. Jego strój i wojskowe insygnia zabrano i przekazano Atahualpie – by mógł je podeptać, co było oznaką braku szacunku.
W kronikach znajdujemy wzmiankę, że dzień przed tą bitwą generałowie Atahuallpy – Chalcuchime i Quisquis – obawiając się wyników potyczki chcieli sprawdzić wynik bitwy za pomocą wróżby: o północy kulki sadła z lamy kładziono na kawałku sadła, trzymanego w lewej ręce. Kulki podpalano i najdłużej paliła się ta, postawiona za obóz Atahuallpy – co odczytano za dobrą wróżbę i następnego dnia wojownicy wzmocnieni duchowo zwyciężyli armie Huascara. 
Zwycięska armia wkroczyła do Cuzco plądrując i niszcząc miasto. Następnie skupiono się na wyeliminowaniu rodziny i bliskich Huascara. Najpierw zgładzono jego straż przyboczną, a potem najbliższą rodzinę. Jego żonę i córki zamordowano w miejscowości Quicpai pod Cuzco. 
Jednym z nielicznych, który ocalał, był Manco Inka, brat Huascara. Mając w pamięci krzywdy, jakie wyrządził jemu bliskim Atahualpa, podjął współpracę z Francisco Pizarrem, traktując go w początkowym okresie jako wybawcę i jedyną szansą na objęcie tronu.

Analizując kilkanaście źródeł wyodrębniłem chronologiczny przebieg konfliktu:

• Inka Huayna Capac umiera w Quito;
• Do Atahualpy przebywającego w Tumipampa (prowincja Quito) przybywają z Cuzco posłowie „orejones” od Huascara (między innymi Cusi Tupac Yupanqui);
• Orejones zabierają ciało Huayna Capaca i w Cuzco odbywają się obrzędy pogrzebowe. Atahualpa zostaje w Tumipampa i nie udaje się na uroczystości by oddać hołd zmarłemu Ince;
• Huascar nie ufa przybyłym orejones uważając, że są stronnikami Atahualpy. Poddaje ich torturom, chcąc dowiedzieć się, czy Atahualpa planuje bunt i atak na Cuzco;
• W Cuzco stronnictwo tzw. „Hanan Cuzco” czyli górnej, północnej części dawnej stolicy Inków, symbolizujące wyższą klasę społeczną i władzę polityczno-militarną sprzeciwia się poczynaniom Huascara i staje po stronie Atahualpy;
• Huascar odsuwa się od „Hanan Cuzco”, wypowiada wojnę Atahualpie i gromadzi swoja armię;
• Atahualpa wysyła do Huascara posłów z prezentami zapewniając, że jest jego wasalem. Huascar nie przyjmuje posłów, upokarza ich obcinając im nosy i ubrania do pasa;
• Atahualpa gromadzi wielka armię wyznaczając na kapitanów: Chaleo Chime, Quiz-quiza, Incura Hualpe, Ruminaui, Yupanqui, Urcohuaranca i Una Chullo
• Wojska Atahualpy pokonują Huancavilcas, o czym Atahualpa informuje Huascara;
• Do Atahualpy docierają informacje o tym, jak Huascar potraktował jego posłów oraz to, że nazwał go „aucca” czyli „zdrajcą”;
• Atahualpa i kapitanowie podejmują decyzję, by nie podejmować walki dopóki nie powiększy się ich armia;
• Do Tumipampy dotarło dwóch orejones Huascara o imieniach Hancu i Atoc. Ich zadaniem było złożenie ofiar przed złotym wizerunkiem zmarłego Inki, zabranie jego żon i insygniów władzy. Uwięzieni przez Atahualpę wyznają podczas tortur, że Huascar wysłał już swoja armię. Posłowie zostają zabici, a z ich skór wykonano bębny;
• Armia Atahualpy wyrusza z Quito i w okolicy Riopampy dochodzi do krwawej bitwy – zwycięstwo Atahualpy;
• Huascar wysyła część wojsk pod dowództwem swojego brata Titu Atauchi i Tampu Usca Mayta na podbój ludów Pumacocha, na wschód od Pacamoros. Wielkie straty miał oddział dowodzony przez Huanca Auqui. Huascar w zemście upokarza go wysyłając dary, jakie wysyła się kobiecie;
• Huascar otrzymuje informacje o porażce pod Riopampa i powiększa armię powołując nowych kapitanów – Atoca, Huaychaca, Hanco i Huanca Auqui;
• Urażony kapitan Huanca Auqui, by zmazać swoją hańbę skierował się do Tumipampa, gdzie stacjonowała armia Atahualpy. Tam zaatakował zaskoczone wojsko dokonując wielkiej rzezi;
• Przebywający w Quito Atahualpa dowiedział się o ataku Huanca Auqui i nakazał swoim kapitanom Chaleo-Chima i Quiz-quizowi by go ścigali;
• Dogonili go w Cusipampa – zwycięstwo wojsk Atahualpy, duże straty po obu stronach. Huanca Auqui ucieka w kierunku Cajamarca;
• Wojska Huanca Auqui zostają wzmocnione przez oddział wysłany przez Huascara;
• Huanca Auqui stacjonuje w Cajamarca, a na wojska Atahualpy wysyła dziesięciotysięczny oddział Chachapoyas – zwycięstwo wojsk Atahualpy. Ocalał jedynie 3 tysiące wojowników Chachapoyas. Armia Huanca Auqui ucieka w kierunku Cuzco;
• W prowincji Pumpu armia Huanca Auqui zostaje ponownie wzmocniona przez oddziały wysłane przez Huascara;
• Trzydniowa walka kończy się ponownie zwycięstwem wojsk Atahualpy;
• Huanca Auqui ucieka w kierunku Xauxa, gdzie wzmacniają jego wojska wojownicy wysłanych przez Huascara plemion: Soras, Chancas, Ayamarcas i Yanyos;
• Kolejna bitwa ma miejsce w Yanamarca – ponownie zwycięża armia Atahualpy dowodzona przez Chaleo-Chimę;
• Huanca Auqui ucieka do Paucaray, gdzie łączy swoje siły z oddziałem kapitana Mayta Yupanqui z Cuzco. Oskarża on Huanca Auqui o ciągłe porażki, stratę wielu wojowników i o współpracę z Atahualpą;
• Huanca Auqui porażki argumentuje lepszym wyszkoleniem i wyposażeniem wojsk Atahualpy;
• Połączone wojska Huanca Auqui i Mayta Yupanqui walczą z armią Atahualpy na moście Ancoyaco – ponownie zwycięża armia Atahualpy;
• Pokonane wojsko Huascara ucieka w kierunku Cuzco do Vilcas;
• Podbudowany licznymi zwycięstwami Atahualpa opuścił Quito i dotarł do Caxamarca i Huamachuco, będąc wszędzie witany jak Inka. Tam gdzie nie oddawano mu czci palił osady i mordował ludność – największe zniszczenia dokonał na odcinku Quito – Huamachuco. Nakazał ścigać Huascara aż do jego pojmania;
• W Huamachuco dwóch uczonych orejoes przekazało Atahualpie informacje, że lokalna wyrocznia przepowiedziała mu rychłą porażkę. W złości zabił strażnika wyroczni złota halabardą, a jego ciało i świątynie spalił – popiół rozsypał po okolicy;
• Armia Atahualpy wyrusza w kierunku Cuzco;
• Huascar szuka pomocy w wyroczniach składając liczne ofiary. Zwiadowcy donoszą, że armia Atahualpy jest już 14 leagua od Cuzco, w miejscowości Curahuasi;
• By uniknąć przejścia przez niebezpieczny most na rzece Apurimac wojska Atahualpy kierują się przez Cotabambę;
• Huascar dzieli swoją armię na trzy oddziały:

Wojownicy Cuntisuyu, Charcas, Collasuyu, Chuys i Chile pod dowództwem Arampa Yupanqui – posuwali się przez Cotabambę w stronę sąsiedniej prowincji Omasayos, aby atakować od rzeki Cotabamba i mostu Apurimac.

Ocaleni z poprzednich bitew pod dowództwem Huanca Auqui, Ahua Panti i Pacta Mayta – mieli zaatakować z jednej strony i wkroczyć do Cotabamba.

Huascar osobiście dowodził trzecią dywizją.

• Oddział Arampa Yupanqui zaatakował wojska Atahualpy idące wąwozem w okolicy Huanacupampa – zwycięstwo wojsk Huascara i liczne straty po stronie Atahualpy (zabito między innymi kapitana Tomay Rima);
• Kapitanowie Huascara: Titu Atauchi, Tupac Atao, Nano, Urco Huaranca łączą oddziały by uderzyć na wojska Atahualpy;
• Po całodziennej walce siły Atahualpy wycofują się na trawiastą równinę, którą Huascar podpala. Potem wojska Atahualpy wycofują się na drugi brzeg rzeki Cotabamba;
• Huascar wysyła mały oddział dowodzony przez Tupac Atao, by pojmali kapitanów wojsk Atahualpy – zwiadowcy Atahualpy jednak dowiedzieli się o planach Huascara;
• O świcie oddział Tupac Atao został zaatakowany w wąwozie, a on sam ranny i aresztowany;
• Huascar wyrusza z oddziałem 5 tysięcy wojowników, a reszta pozostaje w Huanacupampa;
• Wojska Atahualpy dzielą się na dwa oddziały i czekają po obu stronach wąwozu.
• Huascar w wąwozie odnajduje ciała zabitych wojowników z oddziału Tupac Atao;
• Chaleo Chima z jednej, a Quiz-quiz z drugiej strony wąwozu atakują oddział Huascara;
• Niesiony w lektyce Huascar zostaje zaatakowany przez Chaleo-Chime i przez niego pojmany. Reszta oddziału Huascara została zabita lub uciekła;
• Wojska Atahualpy ruszają do Huanacupampa, by zaatakować pozostałe oddziały Huascara;
• Wojska Atahualpy ścigają wojowników Huascara, aż do mostu Cotabamba. Ponieważ most był wąski, wielu skakało do rzeki topiąc się. Za mostem nadal wojsko Atahualpy goniło uciekających. Pojmano między innymi kapitana Titu Atauchi – brata Huascara;
• W Quiuipay oddalonej od Cuzco o pól leagua wojska Atahualpy rozbiły obóz. Tu więziono Huascara;
• Atahualpa wysyła do Cuzco posłańca, by nie opłakiwali Huascara i aby ludność Cuzco przybyła do Quiuipampa złożyć hołd Tied Ccapac – posągowi Atahualpy
• Przybyłych z Cuzco otoczyło wojsko Atahualpy. Aresztowano kapitanów bitwy w Tumipampa: Huanca Auqui, Ahua Panti i Paucar Usna; oraz kapłanów Świątyni Słońca: Apu Chaleo Yupanqui i Rupaca.
  Ludność miała paść na kolana, skierować wzrok ku Cajamarca, gdzie przebywał Atahualpa oraz wyrwać sobie swoje rzęsy i brwi jako ofiara dla Atahualpy;
• Pojmano i znieważono także Araua Ocllo – matkę Huascara oraz jego żonę Chucuy Huypa. Matka miała nawet publicznie uderzyć Huascara w twarz, obwiniając go za cała sytuację;
• Atahualpa ośmiesza publicznie Araua Ocllo, twierdząc, że jest podła i że nie była prawowitą żoną Hyana Capaca , a jedynie jego konkubiną;
• Atahualpa wysyła do Cuzco Cusi Yupanqui, aby wymordował wszystkich krewnych i przyjaciół Huascara;
• Wzdłuż drogi do Sacsahuamana ustawiono słupy, na które wieszano wszystkie żony i dzieci Huascara – nie darowano nawet ciężarnym; Jedną z nich była Coya Ivlíro, siostra-żona, która była w ciąży, a na rękach trzymała syna Huascara;

• Podczas wieszania synów Huascara, jeden o imieniu Paullu Tupac, prosił o ocalenie, gdyż jak twierdził, był wcześniej więziony przez Huascara;
• Łącznie zabito ponad 80 córek i synów Huascara – a by okrucieństwo było jeszcze większe, zabijano ich na oczach Huascara;
• Niektóre kobiety oszczędzono posyłając je do Atahualpy jako nałożnice;
• Nielicznym udało się uciec: Dona Elvira Chonay – córka Canar Ccapac, Dona Beatriz Carnamaruay – córka curaca Chinchaycocha, Dona Juana Tocto, Dona Catalina Usica – żona Paullu Tupac i matka Don Carlosa;
• Atahualpa chcąc uczcić zwycięstwo chciał udać się z Huamachuco do Cuzco, ale w tym czasie dotarło do niego dwóch posłów wysłanych przez curaca z okolic Payta i Tumbez. Informują oni o przybyciu od morza dziwnych brodatych, białych ludzi, interpretowanych jako bogowie Viracocha;
• Atahualpa zrezygnował z marszu do Cuzco. Nakazał sprowadzić do Cajamarca uwięzionego Huascara;
• Gdy Hiszpanie opuścili Tangarara i udali się na spotkanie z Atahualpą w kierunku Cajamarci, Atahualpa ruszył do gorących źródeł leżących pól leagua od Cajamarca;
• Atahualpa wysyła informację do strzegących Huascara by go zabili. Posłaniec spotyka ich w Antamarca niedaleko Yanamayu. Zabite ciało Huascara poćwiartowano i wrzucono do rzeki Yanamayu. Zabito także wszystkich więzionych stronników Huascara.
  W wyniku tych mordów pozostaje tylko jedna osoba linii męskiej rodu Huascar Ayllu – Don Alonso Titu Atauchi – siostrzeniec Huascara, syn Titu Atauchi;
• W następstwie działań Atahualpy Hiszpanie zamordują go w roku 1533 w Cuzco.

Zapraszam do odwiedzenia strony na Facebook