Francisco Pizarro – zdobywca Peru, konkwistador, wielki człowiek. No ale tylko w mniemaniu Europejczyków. Czy rdzenni mieszkańcy Peru też tak go oceniają?

W każdym razie jest w byłym Państwie Inków kilka śladów Pizarra. Są ulice nazwane jego imieniem, są place, ale są i pomniki. A z pomnikami Francisco Pizarra związana jest ciekawa historia, którą w tym artykule przedstawię.

W Księdze Protokołów Rady Miejskiej z Trujillo – rodzinnego miasta Francisco Pizarra w Hiszpanii – pod datą 14 kwietnia 1890 roku jest prośba radnego Anselmo Blazqueza o powołanie komisji ds. wzniesienia pomnika dla Francisco Pizarra. Członek Rady de la Pelilla odrzucił wniosek, argumentując to względami ekonomicznymi i twierdząc, że taniej będzie nadać jego imię jakiejś ulicy.

Ale już w roku 1892 w związku ze zbliżającymi się obchodami 400-lecia odkrycia przez Kolumba Ameryki, Rada Miasta Trujillo rozpoczęła procedury wznoszenia pomnika.

W imieniu Rady Miasta Trujillo notariusz Anselmo Blazquez Pedraza udał się do Huelva. Ideę budowy pomnika wsparł potomek zdobywcy Peru – Jacinto de Orellana Pizarro, a także znamienici mieszkańcy miasta Prudencio Fernández de la Pelilla i Andrés Secos de Vargas.

Niestety ambitnego planu nie zrealizowano. Dopiero w roku 1912, gdy burmistrzem miasta był Jose Nunez Secos powrócono do planu budowy pomnika. W komitecie wykonawczym znaleźli się także ksiądz historyk Clodoaldo Naranjo, wojskowy Manueal Esteve, wiceprezydent miasta Juan Terrones Lopez, księgowy Jose Salazar Nunez, sekretarz Aurelia Torremocha Lopez-Dominquez oraz Antonio Orellana, Dioclecio Mediavilla, José Damián Terrones, Antonio Guerra, Manuel García i Juan Fernández. Inicjatywę ponownie poparł potomek Markiza – Jacinto de Orellana Pizarro y Abecia – ofiarując na ten cel 8000 peset.

Pomnik stojący na cokole miał przedstawiać Francisco Pizarro na koniu, ze sztandarem w dłoni – ale kwota okazała się niewystarczająca na realizację projektu.

W roku 1924 do władz miasta Trujillo zgłosiła się pani Mary Harrimay Rumzey, wdowa po amerykańskim rzeźbiarzu Charlesie Carey Rumseyu. Jego wolą było przekazanie miastu Trujillo pomnika Pizarra, ponieważ jego ojciec był zafascynowany historią podboju Peru. 15 kwietnia 1925 roku Mary osobiście przybyła do Trujillo na rozmowy z władzami miasta. Pomnik wówczas znajdował się w Paryżu i wraz z innymi 150 dziełami uczestniczył w wystawie „Grand Palais”, która miała zakończyć się w czerwcu 1924 roku.
Gazeta New York Times tak skomentowała to wydarzenie: „ Salon wiosenny malarstwa i rzeźby w Grand Palais w Paryżu przedstawia ponad sześć tysięcy prac. Kolosalna praca rzeźbiarza Charlesa Cary’ego Rumseya, który zmarł pięć lat wcześniej przedstawia Pizarra i znajduje się w centrum Sali Kopuły w Grand Palais”.

Spotkanie organizacyjne odbyło się w Madrycie w Palacio de Liria. Miasto reprezentował Burmistrz Jose Nunez i Juan Terrones, a Mary przybyła w towarzystwie Jose Ortegi y Gasseta, który miał wykonać napis na cokole.

Miasto zagwarantowało udogodnienia celne, a Mary zadeklarowała pokrycie wszelkich kosztów transportu z Paryża i montażu w Trujillo.

Architekt miasta Trujillo – Pedro Muguruza i artysta Benlliure ustalili lokalizację pomnika na dziedzińcu Kościoła św. Marcina, na Plaza Mayo– główny plac miasta. Początkowo cokół zamontowano na środku placu, ale ostatecznie usunięto go i postawiono tam, gdzie stoi do dziś.

18 marca 1927 do Trujillo dotarły dwie ciężarówki z gipsowym szkieletem pomnika.

24 marca miejski mistrz stolarski Cancho wykonał drewniane rusztowanie.

W niedzielę 12 maja architekt Muguruza i Mario de Zayas – reprezentant Mary Ramsey, w obecności burmistrza Nuneza, Jose Lopeza Munera, Felixa Alvareza i Juana Terronesa ustalili ostateczne szczegóły pomnika.

Pomnik z brązu ważył 6,5 tony. Odlew składał się z dwóch części. Pierwsza obejmowała konia i postać Pizarra do pasa, a druga pozostałą część Pizarra. Wykonano go techniką tzw. „traconego wosku”. Cokół z kamienia sprowadzonego z Sierra de Santa Cruz miał wymiary 5 m. x 2 m. x 3,5 m.

Inskrypcja z informacją o wykonawcy i fundatorce znajduje się tylnej części cokołu.

Odsłonięcie pomnika zaplanowano na październik 1927 roku, ale ostatecznie odsłonięcie nastąpiło dopiero 12 czerwcu 1929 roku. W ceremonii uczestniczyła pani Mary Harriman, prezydent rządu Miguel Primo de Rivera, reprezentujący króla książę Alfonso de Orléans i infantka Beatriz, ambasador Stanów Zjednoczonych Hammon oraz poseł i minister Peru Eduardo S. Leguíi.

Drugi egzemplarz tego projektu – wykonany w roku 1910, pani Mary chciała przekazać dla Limy z okazji 400-lecia założenia miasta.
Jednak przed wysłaniem odlewu, na podstawie ustaleń między panią Mary a przedstawicielem dyplomatycznym w Peru wykonano ponowny odlew. W Brooklynie dokonał tego E. Garganie – nowy odlew miał 6,60 metrów wysokości i ważył 5850 kg.
Z portu w Nowym Jorku pomnik wypłynął w roku 1934, a w Limie odsłonięto go 18 stycznia 1935 roku.
W uroczystości uczestniczyli burmistrz Luis Gallo Porra, hiszpański minister Luis de Avilés y Tiscar, ambasador Stanów Zjednoczonych Fred Morris Dearing.
Pierwotnie zlokalizowano go przed katedrą na Plaza de Armas, ale w roku 1952 roku na wniosek burmistrza Luisa Dibos Dammerta pomnik przeniesiono na sąsiadujący plac Plaza Pizarro. Mimo sprzeciwu mieszkańców Limy decyzję wydaną przez Manuale Odirę – Prezydenta Peru – wykonano 27 lipca 1952 roku.
Było to niemałe wydarzenie w mieście – tysiące gapiów obserwowało jak ogromny dźwig przenosi pomnik przez półtorej godziny. Na pół godziny wstrzymano nawet ruch tramwajowy.
Nowa lokalizacja została uroczyście otwarta 28 lipca 1952 roku.

W tym okresie nasilały się w Peru ruchy „antypizarrystów”. Wielu z nich domagało się przetopienia odlanego z brązu pomnika, na pomnik Túpaca Amaru.
W 1968 roku promowano pomysł przeniesienia posągu z jego miejsca na Placu Pizarro do dziedzińca Pałacu Rządowego, a w 1972 roku pojawiła się inicjatywa, aby przenieść go do dzielnicy Rímac, po prawej stronie rzeki, chociaż żadna z nich nie została zrealizowana.

Za usunięciem pomnika najbardziej naciskali Santiago Agurto Calvo – architekt z Cusco, rektor Uniwersytetu Villarreal i Albert Fujimori – radny z Limy.

Według nich pomnik reprezentował obraźliwy symbol, a Peru nie mogło mieć tak nikczemnego symbolu w centralnym miejscu.

Agurto Calvo proponował wymianę posągu na taki, w którym Pizarro byłby bez konia i bez miecza. Gdy w roku 1997 objął urząd radnego miejskiego w Radzie Prowincji Lima, uzyskał zgodę na usunięcie pomnika.
W dniu 24 czerwca 2001 roku – w dniu przesilenia zimowego – tak symbolicznego dla Inków, wydarzyło się coś niesamowitego. Peruwiański artysta Juan Javier Salazar nakrył pomnik płachtą ozdobioną inkaskimi motywami.  Incydent ten nie wzbudził jednak w społeczności miasta dużego zainteresowania.

Dopiero w sobotę 26 kwietnia 2003 roku, pod naciskiem opinii społecznej, burmistrz Limy Luis Castañeda Lossio nakazał tuż przed północą usunąć za pomocą ciężkiego dźwigu wizerunek Pizarra na koniu. Pomnik przewieziono do magazynu miejskiego, gdzie przez kilka lat pokrywał go kurz.

19 października 2004 roku – gdy burmistrzem Limy był Luis Castaneda Lossio – pomnikowi znaleziono nową lokalizację i ostatecznie Pizarro na koniu stanął – lecz już bez cokołu, na poziomie gruntu, w parku Parque de La Muralla (Parku Murów), w historycznym centrum Limy, nad brzegiem rzeki Rímac, gdzie odrestaurowano fragment dawnego muru obronnego.

Posąg ustawiono rezygnując z imponującego oryginalnego piedestału i bez bocznych tabliczek z brązu.

Wiadomo, że rzeźbiarz Charles Carey Rumsey wykonał trzy odlewy swojego projektu pomnika Francisco Pizarra. Ten trzeci znajduje się w amerykańskim mieście Bufalo – rodzinnym mieście artysty – przy wejściu do Muzeum Albright-Knox Art Gallery. Ten egzemplarz wykonany w roku 1910 pierwotnie stał na wystawie Panama Pacific, zorganizowanej w San Francisco z okazji otwarcia w roku 1915 Kanału Panamskiego – Panama Pacific International Exposition w San Francisco.
Rzeźba, mierząca ponad 5,70 metra wysokości, została odlana w brązie, techniką traconego wosku, w jednym kawałku bez spawania, przez francuskiego mistrza Valsuaniego i umieszczona przed budynkiem zwanym Tower of Jewels, najważniejszym obiektem wystawy.

Co wiemy o autorze pomnika?
Charles Cary Rumsey urodził się w Buffalo w stanie Nowy Jork w 1879 roku. Jego ojciec zgromadził pokaźny majątek w branży garbarskiej i kolejowej. W poszukiwaniu artystycznego przeznaczenia młody Rumsey przybył do Paryża w towarzystwie swoich rodziców w 1893 roku, gdzie spędził dwa lata jako uczeń prestiżowego amerykańskiego rzeźbiarza Paula Weylanda Bartletta. Wrócił do Buffalo i po ukończeniu szkoły średniej zapisał się na Harvard, gdzie ukończył studia w 1902 roku. Wkrótce potem ponownie wyjechał do Francji, gdzie studiował w École des Beaux-Arts w Paryżu oraz odbywał staże w Académie Julian i Académie Colarossi, dwóch najbardziej prestiżowych warsztatach przyciągających artystów z całego świata. Pracował z profesorem Emmanuelem Fremiet, specjalistą od rzeźby konnej.

Jego debiutancka rzeźba z roku 1901 przedstawiała rdzennego mieszkańca Ameryki.
Rumsey w czasie I wojny światowej służył jako kapitan. Do tego czasu miał już opinię wspaniałego jeźdźca i jednego z najlepszych graczy polo zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i za granicą. Ożenił się z Mary Harriman, córką magnata kolejowego i filantropa, jednego z najpotężniejszych ludzi w Stanach Zjednoczonych. Ślub odbył się w Arden w USA, 26 maja 1910 roku.
Lubił ryzyko i szybkość. Jego pasją były samochody i konie. W roku 1914 uległ wypadkowi podczas polowania na lisy. Zginął tragicznie w wypadku samochodowym 21 września 1922 roku w Jericho Turnpike w USA. Został pochowany na cmentarzu Forest Lawn w Buffalo, w stanie Nowy Jork.

Istnieje anegdota dotyczące tego pomnika. Otóż posąg Pizarra według mieszkańców Limy nie przedstawia założyciela miasta, lecz Hernána Cortésa, zdobywcy Meksyku, kraju dla którego pierwotnie odlew miał być przeznaczony. Mówi się również, że posąg został odrzucony przez meksykanów, których przerosła duma narodowa i dlatego trafił do Limy, która przyjęła odlew pod imieniem Pizarra.

Na temat usunięcia pomnika Pizarra wypowiedziała się także Maria Rostworowska, nasza rodaczka, ale też obywatelka Peru, badaczka kultury Inków „usunąć posąg to zaprzeczyć naszej historii, czy nam się to podoba, czy nie. Nie możemy wymazać naszej przeszłości”.

Przejawy nienawiści do Pizarra widać było również w czasie dyktatury prezydenta Juana Velasco Alvarado, kiedy to usunięto obraz zatytułowany „Francisco Pizarro”, namalowany w roku 1929 przez Daniela Hernándeza Morillo, na którym autor przedstawił markiza w zbroi na koniu. Obraz pierwotnie wisiał w tak zwanej „Sali Pizarra”, najważniejszej sali Pałacu Rządowego w Limie. Byli też tacy, którzy chcieli usunąć herb rodowy Pizarra, znajdujący się na bocznym portalu domu Francisco Pizarra.

Nie tylko Pizarro ma swoje pomniki w Ameryce Południowej. Inni konkwistadorzy też mają, a zaliczamy do nich Sebastiána de Benalcázara i Gonzalo Jiméneza de Quesade w Kolumbii, Francisco de Orellane w Ekwadorze, Juana de Salazara de Espinoze w Paragwaju oraz Pedro de Valdivie w Chile.

A co warte podkreślenia, zdobywca Państwa Azteków – Hernan Cortez, nie ma w Meksyku ani ulicy, ani placu, ani pomnika. Pomnika doczekał się natomiast jego kompan w podboju – Mazariegos. Pomnik stanął w San Cristobal, ale w dniu 12 października 1992 roku, podczas manifestacji z okazji 500-lecia odkrycia Ameryki tłum meksykanów obalił i ostatecznie spalił obelisk.

Fotografie:  LA ESTATUA DE FRANCISCO PIZARRO EN LIMA. HISTORIA E IDENTIDAD NACIONAL POR RAFAEL VARÓN GABAI
Revista de Indias, 2006, vol. LXVI, núm. 236 Págs. 217-236, ISSN: 0034-8341

Zapraszam do odwiedzenia strony na Facebook