Cuzco to stolica Państwa Inków, założona – jak mówi Inkaska tradycja przez Manco Incę, na bagiennych terenach między rzekami Saphy i Tullumayo. Jego następca Sinchi Roca osuszył te bagna poprzez nałożenie warstwy żyznej ziemi o grubości dwóch i pół „palca”, dostarczonej z gór w pobliżu miasta.

Każdy z następnych władców dokładał swoją cegiełkę do rozbudowy stolicy, ale bum nastąpił za panowania Pachacuti Inki, dziewiątego władcy. Ten wspaniały wizjoner i planista, w ciągu 20 lat rozbudował Cuzco na podstawie tworzonych w pomniejszonej skali glinianych makiet. Przekształcił małą osadę w zaplanowane miasto, którego kształt przypominał leżącą pumę. Jej grzbiet stanowiła rzeka Tullumayo, a głowę wznosząca się nad miastem twierdza Sacsayhuaman. Plac Aucaypata stanowił tułów pumy, a jej ogon tworzyły zbiegające się ku sobie rzeki Saphy (lub Huatanay) i Tullumayo. Na rzece Saphy zbudowano kilka kamiennych mostów łączących oba brzegi.
Pachacuti Inca zażądał usunięcia wspomnianej ziemi i zastąpienia ją piaskiem. Warstwa o grubości dwóch i pół „palca” została do Cuzco sprowadzona z pustynnego wybrzeża Oceanu Spokojnego, z prowincji Chincha, oddalonej od stolicy o niemal 300 kilometrów.
Piasek miał mieć charakter sakralny i być ofiarą dla Pachayachachi (lub Ticsiviracocha) – stwórcy świata morskiego.

Stara warstwa ziemi została rozdana jako ofiara w różnych częściach imperium.
Centrum rozbudowanej stolicy skupiało się wokół placu Aucaypata, gdzie znajdowały się rezydencja panującego władcy, domy przedstawicieli Inkaskiej szlachty oraz pałace zmarłych władców wraz z ich mumiami zajmowane przez poszczególne panaca, czyli rodziny królewskiej.

Obszar Aucaypata, leżący w zachodniej części traktowany był jako przestrzeń smutku, pełniąc funkcję centrum polityczno-społeczno-religijnego. Dopiero w czasach kolonialnych stracił na randze i stał się targowiskiem, przestrzenią handlową zwaną przez Inków quatu. Wiemy z kroniki napisanej przez hiszpańskiego konkwistadora Pedra Pizarro, że P’unchaw, czyli bożek reprezentujący Słońce, był dwa razy dziennie przenoszony ze Świątyni Słońca Coricancha na platformę w Aucaypata, by przewodniczyć ceremoniom religijnym.

Drugim głównym placem w stolicy był leżący po wschodniej stronie Cusipata – traktowany jako przestrzeń radości. Pełnił on w strukturze miasta rolę rynku i spotkań mieszkańców.

Współcześni badacze sugerują, że ​​ważne ceremonie nie odbywały się w świątyniach – zamkniętych przestrzeniach – lecz w centralnej, otwartej przestrzeni. Aucaypata służyła do ważnych ceremonii religijnych i towarzyskich w których uczestniczył Inka, kapłani i szlachta Inkaska, natomiast na Cusipata odbywały się po tych ceremoniach uroczystości, w których uczestniczyli pozostali mieszkańcy.

Obie te puste przestrzenie stworzone by gromadzić ludność, tworzyły czworokątny obszar oddzielony kanałem rzeki Saphy (lub Huatanay). Były ponadto punktem początkowym czterech głównych Inkaskich dróg wychodzących w kierunku prowincji na północny zachód (Chinchaysuyo), północny wschód (Antisuyo), południowy wschód (Collasuyo) i południowy zachód (Contisuyo).

Jak wiemy z kronik, gdyż po hiszpańskim podboju nic się z tamtych czasów nie zachowało, obszar ten był ozdobiony szeregiem elementów mających symbolizować naturę. Były tam żywe zwierzęta i rośliny oraz wykonane z metali szlachetnych, głównie ze złota i srebra ich wizerunki. Można tam było zobaczyć wykonane ze złota w skali 1:1 figurki dzieci, zwierząt i roślin. Efekt natury dopełniały woda i piasek.  
Ulice i zakątki były wąskie, by nie odbierać ziemi niepotrzebnej przestrzeni – ziemi, która była bardzo ważnym elementem Inkaskich wierzeń.

Wiemy też, że znajdowały się w tej przestrzeni miasta dwie ważne dla Inków konstrukcje – usnu (lub ushno), czyli schodkowy, kamienny tron na którym władca zasiadał podczas najważniejszych uroczystości i świąt oraz sunturwasi, wieżą będąca częścią Pałacu Viracochy.

Centralny punkt stanowił plac Aucaypata otoczony wokół pasem ziemi uprawnej. Kolejny pas zajmowało 10 lub 15 dzielnic – zamieszkiwanych przez szlachtę niższej rangi. Dzielnice zostały zorganizowane wokół zbiegu czterech głównych dróg, prowadzących do czterech wspomnianych wcześniej suyu i uważa się, że na każdym zbiegu znajdowały się trzy dzielnice.
Na peryferiach miasta mieszkała pozostała część ludności i mieszkańcy podbitych przez Inków grup etnicznych.
Wszystko to łącznie zajmowało obszar około 476 hektarów.
Kolejny pas, będący strefą podmiejską, rozciągał się w promieniu około 5 km od centrum. Kolejna strefa, mająca charakter wiejski, obejmowała obszar oddalony od Aucaypata o około 50 km. Pomiędzy tymi strefami znajdował się niezamieszkały, drugi pas ziemi uprawnej.

Przestrzenie te, poza tym, że gromadziły wielu ludzi, znajdowały się w centrum miasta, w bliskości Świątyni Słońca Coricancha, pokrywały się z punktem początkowym systemu dróg Inków zwanego Qhapaq Ñan, były także początkiem tak zwanego systemu ceque, czyli linii rozchodzących się promieniście w kierunku ważnych dla inków miejsc.

W latach 1558 – 1560, gdy Cuzco zarządzał Hiszpański corregidor Juan Polo de Ondegardo y Zárate, piasek który sprowadził wcześniej Pacachuti Inca, został wykorzystany do sporządzenia zaprawy przy budowie katedry.

Wcześniej, bo w roku 1542 roku Aucaypata i Cusipata zostały przez Hiszpanów w pełni ukształtowane zgodnie z przepisami Prawa Burgos (z roku 1512) i Nowego Prawa (z roku 1542) – jako zamknięte przestrzenie dla celów funkcjonalnych. Kanał rzeki Saphy został zasypany, a święte tarasy zlikwidowane. W efekcie Aucaypata i Cusipata przestały być ciągłą przestrzenią i stały się dwoma osobnymi placami istniejącymi do dnia dzisiejszego: Plaza de Armas (Plac Broni) i Plaza del Regocijo (Plac Radości).

W 1555 roku kapitan Garcilaso de la Vega nakazał budowę kamiennej fontanny, zastępując znajdujące się w tym miejscu od czasów Inków źródło wody. W 1872 roku zastąpiono ją, stojącą po dziś dzień fontanną żeliwną. W latach 1913-1914 na szczycie fontanny umieszczono wizerunek Inki Manco Cápaca.
W 1950 roku miało miejsce jedno z największych trzęsień ziemi, jakie kiedykolwiek nawiedziło Cusco. Wiele budowli miasta runęło w gruzach, a Plaza de Armas stał się miejscem pomocy dla ofiar.
W 1969 roku posąg Inki na fontannie zastąpiono statuą „Anioła Sławy”, lecz w 2011 roku ówczesny burmistrz podjął decyzję o usunięciu Anioła i zastąpienia go pozłacaną figurą Inki Pachacúteca.

Przeprowadzone współcześnie badania archeologiczne polegające na usunięciu warstw piasku pozwoliły odkryć różne ofiary i bożki ze złota i srebra, muszle spondylusa, liście koki, a także dowody składania ofiar.

Inne artykuły na temat Cuzco: tu i tu.

Zapraszam do odwiedzenia strony na Facebook